LIỆU MỘT LỖ ĐEN MỚI SINH CÓ CHỌN ENTROPY CỰC ĐẠI?
Khi hai lỗ đen xoắn ốc vào nhau, chúng để lại một lỗ đen duy nhất đang quay. Các mô phỏng máy tính giải phương trình Einstein — thuyết tương đối số (numerical relativity) — dự đoán các tính chất của nó với độ chính xác đáng kinh ngạc. Lấy hai lỗ đen có khối lượng bằng nhau, không quay, trên một quỹ đạo gần tròn: chúng để lại một lỗ đen có khoảng 95,16% tổng khối lượng của cả hai và spin khoảng 0,69 trên một thang đo mà 1 là nhanh nhất có thể. Phần còn lại thoát đi dưới dạng sóng hấp dẫn.
Các mô phỏng cho ra câu trả lời. Điều chúng không cho là một lý do — một nguyên lý vật lý đơn giản giải thích vì sao trạng thái cuối cùng cụ thể này được chọn.
Một quy tắc mượn từ nhiệt động lực học
Một nhóm nhà vật lý gần đây đã đề xuất một nguyên lý như vậy, gọi là giả thuyết entropy cực đại. Hãy theo dõi cặp lỗ đen khi nó mất năng lượng và mômen động lượng vào sóng hấp dẫn. Ở mỗi bước, hãy tưởng tượng một lỗ đen giả định sẽ hình thành ngay lập tức với khối lượng và mômen động lượng hiện tại của cặp. Một lỗ đen như vậy có một entropy — trong vật lý lỗ đen, một đại lượng tỷ lệ với diện tích chân trời của nó.
Khi cặp lỗ đen xoắn vào trong, entropy của ứng viên tưởng tượng này ban đầu tăng rồi đạt đỉnh; nếu đẩy phép tính vượt quá điểm đó, nó lại giảm. Giả thuyết nói rằng tàn dư thực sự chính là ứng viên ở đỉnh. Đây là một cách dựng, không phải entropy thật của cặp lỗ đen, thứ mà chưa có định nghĩa được thống nhất trong lúc hợp nhất. Thế nhưng với một mô tả chi tiết về giai đoạn xoắn vào (inspiral), đến bậc bốn trong phép xấp xỉ tiêu chuẩn, đỉnh ấy rơi vào phạm vi vài phần trăm so với những gì các mô phỏng dự đoán.
Đó là một sự trùng hợp đáng chú ý — hoặc là dấu hiệu của một mối liên hệ sâu xa hơn giữa chuyển động quỹ đạo và nhiệt động lực học lỗ đen. Chỉ có quan sát mới phân định được, và Yang Jiang cùng Qing-Guo Huang, tại Đại học Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc và Viện Vật lý Lý thuyết ở Bắc Kinh, đã bắt tay vào cung cấp một quan sát như vậy.
Một tín hiệu, cắt làm đôi
Họ sử dụng GW250114, được hai máy dò LIGO ghi lại với một tín hiệu mạnh khác thường: tỷ số tín hiệu trên nhiễu là 78,6. Nó đến từ hai lỗ đen có khối lượng gần bằng nhau, với spin nhỏ và quỹ đạo không có độ thuôn dài nào đo được — gần với trường hợp lý tưởng mà giả thuyết được xây dựng cho.
Mấu chốt là chia tín hiệu sao cho giả thuyết không bao giờ chi phối phép đo:
- Trước khi hợp nhất, giai đoạn xoắn vào tiết lộ khối lượng của hai lỗ đen. Từ đó, nhóm nghiên cứu tính đường cong entropy của các ứng viên và tìm ra đỉnh của nó: đó là dự đoán.
- Sau khi hợp nhất, lỗ đen mới “ngân” lên như một chiếc chuông bị gõ, bằng những sóng tắt dần nhanh chóng. Cao độ của chúng và tốc độ chúng tắt dần chỉ phụ thuộc vào khối lượng và spin của nó: đó là phép đo.
Dự đoán đối chiếu với phép đo
Quy tắc entropy cực đại dự đoán một lỗ đen cuối cùng có 70,0 khối lượng Mặt Trời với spin 0,70. Tiếng ngân cho 72,3 khối lượng Mặt Trời (cộng trừ khoảng 3,6) và spin 0,74 (+0,05 / −0,07).
Dự đoán sắc nét hơn nhiều so với phép đo: giai đoạn xoắn vào chứa nhiều vòng quỹ đạo, trong khi tiếng ngân ngắn ngủi và yếu hơn. Spin dự đoán cũng có một mức trần cứng gần 0,70 — trong phiên bản này của quy tắc, spin chỉ phụ thuộc vào mức độ cân bằng giữa hai khối lượng, và hai khối lượng bằng nhau cho giá trị cực đại.

Khối lượng và spin của lỗ đen cuối cùng: được quy tắc entropy cực đại dự đoán từ giai đoạn xoắn vào (màu cam), và được đo từ tiếng ngân (màu xanh lam). Phần tô đậm và nhạt: các vùng khả tín 68% và 95%. — Hình 1, Jiang & Huang (2026), arXiv:2611.05718.
Nhóm nghiên cứu đo khoảng chênh dưới dạng các độ lệch tương đối. Với khối lượng, −0,03 ± 0,05; với spin, −0,07 (+0,09 / −0,06); với entropy, trung vị −0,03 với khoảng 68% từ khoảng −0,09 đến 0,04. Số không — sự trùng khớp hoàn hảo — nằm trong khoảng 68%.
Sau đó họ thay đổi vị trí cắt tín hiệu, thời điểm bắt đầu đọc tiếng ngân, và việc có đưa vào một âm ngân thứ hai hay không. Dự đoán hầu như không dịch chuyển; phép đo thay đổi phần nào, và việc thêm âm thứ hai đẩy nhẹ khoảng chênh entropy lên trên. Trong mọi trường hợp, số không vẫn nằm trong khoảng 95%.
Trùng khớp, chưa phải chứng minh
Các tác giả thận trọng: kết quả không xác nhận giả thuyết. Độ chính xác bị giới hạn bởi tiếng ngân, và phiên bản quy tắc của họ giả định hai lỗ đen không quay, trong khi spin của chúng nhỏ nhưng không được biết là chính xác bằng không.
Những tín hiệu mạnh hơn, một phiên bản quy tắc có tính đến spin, và nhiều sự kiện được kết hợp lại có thể giải quyết câu hỏi này: liệu entropy cực đại chỉ là một lối tắt đáng chú ý dẫn đến những gì siêu máy tính tính ra, hay là một nguyên lý mà tự nhiên thực sự tuân theo khi hai lỗ đen trở thành một.
