CHIẾC BÁNH KẾP MẶT TRỜI ĐỨNG SAU CƠN BÃO THÁNG 5 NĂM 2024
Thỉnh thoảng, Mặt Trời phóng vào không gian một vụ phóng khối lượng vành nhật hoa (CME): một đám mây plasma nhiễm từ nặng khoảng 10¹² đến 10¹³ kilôgam, mang theo 10²³ đến 10²⁵ jun. Khi một đám mây như vậy lao về phía Trái Đất với từ trường hướng về phía nam, nó có thể gây ra một cơn bão địa từ dữ dội, đủ sức làm gián đoạn thông tin liên lạc, định vị, lưới điện và các hoạt động trong không gian.
Những đám mây được phóng ra nối tiếp nhau có thể va chạm trên đường đi. Một số siêu bão mang tính biểu tượng — sự kiện Carrington năm 1859, sự kiện Quebec năm 1989, sự kiện Halloween năm 2003 và cơn bão tháng 5 năm 2024 — đều được gắn với những cuộc chạm trán như thế giữa nhiều CME. Các đám mây tương tác với nhau thường mang một từ trường hướng nam mạnh bất thường. Câu hỏi là tại sao.
Nghi phạm quen thuộc: sóng xung kích
Lời giải thích kinh điển là một sóng xung kích. Một đám mây nhanh đẩy một sóng xung kích đi trước nó; khi sóng xung kích đó va vào một đám mây chậm hơn ở phía trước, nó nén từ trường của đám mây này. Các mô phỏng cho thấy điều này có thể khuếch đại từ trường hướng nam lên gấp hai lần hoặc hơn. Nhưng riêng một mình, sóng xung kích dường như không thể giải thích vì sao, trong nhiều cơn bão cực đoan, từ trường mạnh lại kéo dài lâu đến vậy. Hai quá trình khác đang được xem xét: các đám mây ép lẫn nhau, và các đám mây hợp nhất khi từ trường của chúng tái kết nối.
Tháng 5 năm 2024: cuộc rượt đuổi xuyên không gian
Ngày 8 tháng 5 năm 2024, vùng hoạt động AR 13664 trên Mặt Trời đã tạo ra một chuỗi phun trào. Ba đám mây của nó — CME1, CME2 và CME3, sinh ra từ cùng một vùng theo cùng một hướng — lần lượt lên đường về phía Trái Đất. Sự dồn đống của chúng đã gây ra cơn bão địa từ mạnh nhất kể từ năm 2003.
Ziwei Wang, Liping Yang, Xueshang Feng và các đồng nghiệp, tại các cơ sở nghiên cứu của Trung Quốc, trong đó có Trung tâm Khoa học Vũ trụ Quốc gia thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc và Đại học Bắc Kinh, đã theo dõi các đám mây bằng hình ảnh từ nhiều tàu vũ trụ, từ bề mặt Mặt Trời ra đến bên kia Trái Đất, và bằng các phép đo do tàu vũ trụ WIND thực hiện ở gần Trái Đất. Sau đó, họ tái dựng sự kiện trong một mô hình ba chiều của gió Mặt Trời, từ bề mặt Mặt Trời ra đến 250 bán kính Mặt Trời.
Từ một đám mây cồng kềnh đến một chiếc bánh kếp
Các hình ảnh kể phần đầu của câu chuyện. Gần Mặt Trời, CME1 và CME2 tách biệt rõ ràng. Xa hơn, trong máy chụp ảnh nhật quyển (heliospheric imager) ở xa hơn trong hai máy trên tàu thăm dò STEREO-A — những camera quan sát khoảng không giữa Mặt Trời và Trái Đất — mặt trước của chúng hợp thành một mặt trước duy nhất, lớn và sáng, và các đám mây thay đổi hình dạng: từ một đám mây cồng kềnh thành một “chiếc bánh kếp” dẹt.
Mô phỏng lấp đầy phần còn lại. Ở giờ thứ tám, CME1 di chuyển với tốc độ khoảng 1.000 kilômét mỗi giây. CME2, nhanh hơn, sau đó đuổi kịp nó. Đến giờ thứ hai mươi, hai đám mây di chuyển với tốc độ gần như bằng nhau, ngăn cách bởi một mặt tiếp giáp nóng. CME1 bị ép thành một lớp rất mỏng. Một đám mây thường giãn nở khi di chuyển và từ trường của nó yếu dần; bị ép, CME1 không thể giãn nở, và từ trường hướng nam bên trong nó luôn ở trên 60 nanotesla. Sau khoảng 27 giờ, mặt trước của nó chạm tới Trái Đất.
Ba thí nghiệm ảo
Để tách riêng hiệu ứng ép, nhóm nghiên cứu đã chạy ba phiên bản của sự kiện. Trong phiên bản thứ nhất, tất cả các đám mây có cùng độ xoắn từ, như trong thực tế; ở chỗ chúng chạm nhau, từ trường của chúng hướng ngược chiều nhau, nên chúng có xu hướng hợp nhất. Trong phiên bản thứ hai, độ xoắn của CME2 bị đảo ngược; các từ trường chạm nhau hướng cùng chiều, và các đám mây chủ yếu ép lẫn nhau. Trong phiên bản thứ ba, CME1 di chuyển một mình.
Cả hai phiên bản có tương tác đều cho từ trường hướng nam cực đại gần Trái Đất vào khoảng 60 nanotesla. Đám mây đơn độc chỉ cho khoảng 30. Sự tương tác làm từ trường tăng gấp đôi, và chỉ số Dst mô phỏng, thước đo chuẩn cho cường độ của một cơn bão địa từ, giảm xuống khoảng −400 nanotesla, gần với mức −412 được ghi nhận trong cơn bão thực. Vì riêng sự ép đã đủ để làm được điều đó, các tác giả kết luận rằng chính nó, chứ không phải sự hợp nhất, là động lực chính. Và ép càng mạnh, từ trường càng mạnh.
Ba loại áp suất
Sự ép diễn ra theo từng giai đoạn. Ở lần tiếp xúc đầu tiên, vào khoảng giờ thứ chín, động lượng của CME2 lao vào CME1 chiếm ưu thế, và CME1 mỏng đi nhanh chóng. Từ khoảng giờ thứ 12 đến giờ thứ 20, áp suất từ của mặt tiếp giáp giữa hai đám mây chiếm vai trò chính và làm từ trường của CME1 mạnh thêm. Sau đó, nhiệt của mặt tiếp giáp giữ cho CME1 tiếp tục bị nén. Cuối cùng, từ trường của nó vẫn mạnh gấp khoảng hai lần từ trường của một đám mây đơn độc. Điều này cũng giải thích một câu đố của sự kiện: không phát hiện được sóng xung kích nào bên trong các đám mây, vậy mà từ trường vẫn mạnh.
Tạm thời, chỉ một cơn bão
Nghiên cứu chỉ bao gồm một sự kiện, và chỉ độ xoắn của CME2 được thay đổi. Các đám mây mô phỏng đến Trái Đất quá sớm — mô hình đã phải được dịch đi khoảng 11 giờ để khớp với các phép đo, một vấn đề thường gặp trong dự báo. Bài báo đã được chấp nhận đăng trên The Astrophysical Journal Letters. Vì một đám mây đuổi kịp một đám mây khác thì luôn ép nó, các tác giả thấy ở cơ chế này một cơ sở vật lý để dự báo những đám mây tương tác tiếp theo sẽ tác động mạnh đến mức nào.
