LITTAFIN VOYNICH BAI NUNA ALAMAR HARSHE DA YAWA BA

Littafin Voynich (Voynich manuscript) littafi ne mai kusan shafuka 240 da gwajin radiocarbon (radiocarbon dating) ya nuna an yi shi a farkon ƙarni na goma sha biyar. Zane-zanen tsirrai, taurari da mutane masu wanka sun kewaye kusan kalmomi 38,000 a cikin wani rubutu da ba a samu a ko’ina ba. Babu wanda zai iya karanta shi.

Yana kama da rubutu: kalmomi da aka raba da gurbi, kalmomi da yawa da ba a cika samu ba, alamomi — da ake kira glyph — da ke tsayawa a wurare takamaimai a cikin kalmomi. Amma ba ya yin kama da kowane harshe da aka sani. Kalma ɗaya sau da yawa tana bayyana sau biyu ko uku a jere, kalmomi da yawa sun bambanta da maƙwabtansu da glyph ɗaya kawai, kuma kalmomin da aka fi amfani da su gajeru ne kuma suna kama da juna.

Surutu mara ma’ana, ko harshe a ɓoye?

A wani bayani, rubutun ba shi da ma’ana: wani marubuci mai kwafi ya rubuta kowace sabuwar kalma ta hanyar kwafar wata ta baya ya canza glyph ɗaya ko biyu, hanyar da Timm da Schinner suka ba da shawara a 2020. A ɗayan bayanin, harshe na gaske yana ɓoye a bayan rubutun sirri (cipher) — wani tsari na baya-bayan nan, Naibbe cipher, yana mayar da Latin ko Italiyanci zuwa rubutu mai kama sosai da na littafin.

Kowane ɓangare ya daɗe yana jayayya da ƙididdigar da aka zaɓa don wannan manufa. Xin Zhang da Victor S. Sheng, a Texas Tech University, sun yi wa duka biyun hukunci ƙarƙashin dokoki iri ɗaya.

Shafuka iri ɗaya, kasafi iri ɗaya, ƙididdiga da ba a gani ba

Kowane bayani ya zama manhaja da ke cika shafuka da layukan littafin, kalma bayan kalma. Manhajojin kwafi suna rubuta kowace kalma a matsayin sabuwa ko kwafin wata ta baya da aka canza. Manhajojin rubutun sirri suna ɓoye wani ainihin rubutun tsakiyar zamani (medieval), suna maye gurbin kowace kalma da kalmar lamba (code word), ko haruffanta, gaɓoɓinta (syllables) ko kuma nau’in nahawunta kawai. Kowane rubutun sirri kuma ana ba shi marubuci mai kwafi, don kada maimaitawa a wuri ɗaya ta fifita kowane ɓangare.

Kowace manhaja an daidaita ta a kan ƙididdiga 22 na rubutun, sannan aka yi mata hukunci a kan wasu 15 da ba ta taɓa gani ba.

Dokokin kwafi na Timm da Schinner suna hasashen waɗannan ƙididdiga da ba a gani ba fiye da kowane rubutun sirri mai maɓalli ɗaya nesa ba kusa ba. Mafi munin kuskurensu bai kai karkacewar daidaitacce (standard deviation) biyar ba, wato yaɗuwar da aka saba gani a rubutun manhajar kanta; lambar kalma (word code) tana kuskuren ɗaya daga cikinsu da fiye da ɗari.
Ƙididdigar da ta yanke hukunci wata kauce-kauce ce (drift). Littafin yana da “karin harshe” (dialects) biyu, Currier A da B, waɗanda ke amfani da glyph ta hanyoyi daban-daban. Maɓalli tsayayye yana rubuta halayen glyph iri ɗaya a kowane shafi; marubuci da ke gina kalmomi daga kalmomin da ya gama rubutawa yana barin su su yi ta sauyawa.
Amma rubutun sirri masu maɓalli na biyu — maɓalli na daban ga shafukan Currier B — ko waɗanda ke ɓoye nau’o’in kalmomi na ainihin rubutu kawai, suna yin daidai da haka, tare da marubuci mai kwafi da ke kuskuren kwafin kusan rabin kalmomin. A kalmomin marubutan, “rubutun sirri da suka fi dacewa su ne waɗanda ainihin rubutunsu (plaintext) ya fi rashin muhimmanci” (plaintext shi ne asalin rubutu, kafin a ɓoye shi).

Ƙididdigar kalmomi kaɗai ba za ta iya yanke hukunci ba, kuma babu wata manhaja da ta yi daidai da dukkan ƙididdiga 37 a lokaci ɗaya.

Kalmomin da ke ci gaba da haɗuwa a layi

Don haka marubutan sun nemi alamar harshe da ba ta buƙatar warware sirri. A cikin rubutu mai ma’ana, kalmomin da ke tafiya tare — suna da aikatau ɗinsa, ɓangarorin wata tsayayyar magana — suna raba layi fiye da yadda kwatsam zai kawo, kuma suna sake yin hakan a wani wuri a cikin rubutun. Lambar kalma tana riƙe wannan tsari; ma’auratan da suka samo asali daga kwafi a shafi ɗaya ba su da dalilin dawowa shafuka da yawa daga baya.

Gwajin yana raba littafin gida biyu kuma yana duba ko ma’auratan kalmomi masu yawan bayyana iri ɗaya suna ci gaba da raba layuka a rabi biyun. An cire kalmomi iri ɗaya da kalmomin da glyph ɗaya ne kawai ya bambanta su, don kada kwafi ya iya ƙirƙirar siginar ta bogi.

Rubutu 28 na harsuna 16, da aka shimfiɗa a kan shafukan littafin, suna samun maki tsakanin 0.139 da 0.411 (alaƙa, correlation, tsakanin rabi biyun: 0 idan ma’auratan da aka samu a rabi ɗaya ba su faɗi komai game da ɗayan ba, 1 idan sun yi daidai sarai).
Littafin yana samun 0.071, da 0.053 a cikin wani rubutun haruffa (transliteration) na biyu mai zaman kansa (buga glyph ɗin cikin daidaitaccen baƙaƙe): rabin ƙarfin mafi raunin rubutu.
Lambobin kalma suna sauka zuwa wannan matakin ne kawai idan asalin rubutunsu yana nuna tsarin da rauni — musamman Latin na tsakiyar zamani da aka rubuta da gajartawarsa (abbreviations), a 0.102 — ko kuma idan an yi kuskuren kwafin kalmomi da yawa.

Daidaitawa (calibration) tana da muhimmanci: manhajar da aka horar don bambance surutu mara ma’ana na masu sa kai da ainihin rubutun zube (prose) tana kiran littafin surutu mara ma’ana, amma kuma tana kiran 53 daga cikin rubutu 54 masu ma’ana da aka ɓoye da rubutun sirri surutu mara ma’ana.

Masu warware sirri da dole su fara karanta rubutun da aka sani

Kowane mai warwarewa (solver) yana neman maɓallin da a ƙarƙashinsa rubutun ya fi karantuwa kamar wani harshe, ana auna shi da wani sauƙaƙan teburin ƙididdiga na wane harafi, ko kalma, ke yawan bin wane a cikin tsofaffin rubutun wannan harshe. An fara gudanar da kowanne a kan rubutun gwaji (control texts), ainihin rubutu da aka ɓoye ta hanya ɗaya; inda ya kasa karanta su, an ƙidaya gwajin a matsayin ba a yanke hukunci ba.

Rubutun sirri na haruffa. Mai warwarewa ya karanta rubutun gwajin harsuna 15 daga cikin 16. A kowanne, littafin ya nuna ƙarancin tsari fiye da rubutun gwajin, kuma karatunsa jerin haruffa ne ba tare da kalmomin da ake iya ganewa ba. Ibraniyanci (Hebrew) ya kasance ba a yanke hukunci ba.
Lambobin kalma. Ga lambar Latin mai gajartawa, asalin rubutun da manhajojin rubutun sirri suka fi so, teburin da aka gina daga kalmomi miliyan 5 na irin wannan Latin har yanzu ya sami ƙarin tsarin kalmomi a cikin rubutun gwajin fiye da a cikin littafin, sai dai idan an yi kuskuren kwafin kalmomi biyu cikin biyar.
Kalma ɗaya ga kowane harafi ko gaɓa. Tsare-tsare 28 irin wannan sun ba da hukunce-hukunce 1,144: 596 an kawar, 429 ba a yanke hukunci ba, kuma 119 da ba za a iya kawarwa ba: littafin ya ɗan wuce rubutun da ba su da saƙo ko kaɗan, amma bai warware zuwa wani abu mai karantuwa ba.

Rubutun sirri da ke kuɓucewa

Nomenclator, wani nau’in lamba da ya zama ruwan dare a wancan zamani, yana rubuta kalmomin da aka fi amfani da su a matsayin cikakkun kalmomin lamba, sauran kuma yana rubuta su harafi bayan harafi. Da maɓalli na biyu da marubuci mai kwafi da ke kuskuren kwafin babban kaso na kalmomin (37% da 56% a mafi kyawun daidaitawarsa biyu), yana dacewa da ma’auratan kalmomin littafin, kuma masu warwarewa ba za su iya kawar da shi ba a harsuna 9 daga cikin 16. Rubutun sirri da maɓallinsa ke canzawa a tsawon rubutun ba a gwada shi ko kaɗan ba.

Ɗinki tsakanin kalmomi

Mafi ƙarfin tsarin da ya rage yana a iyakokin kalmomi. Glyph na ƙarshe na kalma yana takura glyph na farko na kalma mai biye: bit 0.204 na bayanin tarayya (mutual information), wato yawan abin da ɗaya ke faɗa maka game da ɗayan, idan aka kwatanta da 0.078 ga manhajar kwafi da 0.014 ga rubutun sirri. Wannan alaƙa tana ɗauke da mafi yawan abin da mai warware haruffa ya samu. Marubutan sun danganta ta da glyph da ke manne da maƙwabtansu ninki biyu da ƙarfi fiye da haruffa a harsunan da aka gwada; babu wata manhaja da ke sake samar da ita tare da gurbin da ke tsakanin kalmomin littafin.

Wuri ga gajeren saƙo

Marubutan kuma sun dasa saƙonni na haruffa 50 zuwa 5,000 a cikin rubutun littafin kuma suka neme su. Nau’i ɗaya kawai ake kamawa a kai a kai: kowane harafi ana rubuta shi koyaushe a matsayin kalma ɗaya, kalmomin a jere gefe da gefe. Idan aka ɓoye su a cikin kalmomin farko na sakin layi, an gano kowane irin wannan saƙo mai haruffa 500. Babu wani abu a cikin littafin da ke nuna akwai ɗaya — amma saƙo da ke amfani da kalmomi da yawa ga kowane harafi, ko da haruffansa a warwatse, zai iya ɓoyuwa a can har yanzu.