स्वच्छ पाण्याची सर्वात कार्यक्षम किंमत: शून्य
सुरक्षित पिण्याचे पाणी बांगलादेशातील बहुतेक लोकांच्या आवाक्याबाहेरच आहे. शोधनिबंधात उद्धृत केलेल्या राष्ट्रीय आकडेवारीनुसार, लोकसंख्येच्या 61% लोकांना — सुमारे 100 दशलक्ष लोक — सुरक्षितपणे व्यवस्थापित स्रोत उपलब्ध नाही, 30 दशलक्ष लोक नैसर्गिकरीत्या आढळणाऱ्या आर्सेनिकने दूषित पाणी वापरतात, आणि पाचपैकी चारहून अधिक लोक जीवाणूजन्य प्रदूषण असलेले पाणी पितात. ग्रामीण भागांत, प्रचंड बहुसंख्य — 92% — हातपंप असलेल्या ट्यूबवेलवर (tubewells) अवलंबून आहेत.
प्रत्येक घरापर्यंत नळाने पाणी पोहोचवल्यास यातील बराचसा प्रश्न सुटेल. पण जोडणीसाठी कुटुंबांनी किती पैसे द्यावेत हे कोणालातरी ठरवावे लागते, आणि या निर्णयात एक वेदनादायक तडजोड दडलेली दिसते. जास्त शुल्क आकारले, तर पैसे देणारे प्रत्येक कुटुंब बिलाचा मोठा भाग उचलते; पण कमी कुटुंबे जोडणी घेतात, आणि सर्वात गरीब कुटुंबे किमतीमुळे बाहेर फेकली जातात. अर्थशास्त्रज्ञ याला समता-कार्यक्षमता तडजोड (equity-efficiency trade-off) म्हणतात.
खरी पाइपलाइन, खऱ्या किमती
ढाका येथील NGO Forum for Public Health मधील मो. अहसान हबीब (Md. Ahasan Habib) आणि स्टॉकहोम विद्यापीठातील ॲना टॉम्पसेट (Anna Tompsett) यांनी वायव्य बांगलादेशातील बोगरा जिल्ह्यातील दोन समुदायांमध्ये याची चाचणी घेतली. त्यांनी एक प्रत्यक्ष जाळे उभारले: आर्सेनिक आणि जीवाणूंपासून अलिप्त असलेल्या जलधरापर्यंत (aquifer) पोहोचणारी एक खोल विंधन विहीर, पाण्याची टाकी भरणारा एक विद्युत पंप, आणि गुरुत्वाने पाणी खाजगी नळांपर्यंत वाहून नेणारे पाइप. ते सुमारे 200 कुटुंबांना सेवा देऊ शकते.
लोकांना ते किती पैसे देतील असे विचारल्यास क्वचितच प्रामाणिक उत्तरे मिळतात: काही जण कमी किंमत मिळेल या आशेने कमी सांगतात, तर काही प्रकल्प आपल्याकडे यावा या आशेने जास्त सांगतात. म्हणून पथकाने प्रामाणिकपणाला बक्षीस देणारी पद्धत वापरली. प्रत्येक कुटुंबाने आपण जास्तीत जास्त किती देऊ ते सांगितले; मग एका लिफाफ्यातून एक बंद किंमत काढली. काढलेली किंमत सांगितलेल्या कमाल रकमेइतकी किंवा तिच्यापेक्षा कमी असेल, तर ते कुटुंब त्या किमतीला जोडणी घेऊ शकत होते — जर त्याच्या समुदायाने पाइपलाइनसाठीची सार्वजनिक सोडत जिंकली तर. जास्त सांगितल्यास खूप जास्त पैसे मोजण्याचा धोका होता; कमी सांगितल्यास संधी गमावण्याचा. साबणाच्या एका वडीसह घेतलेल्या चाचणी फेरीने कुटुंबांना नियम समजले आहेत याची खात्री केली.
कड्यावरून कोसळणारी मागणी
सहभागी 330 कुटुंबे किमतीबाबत अतिशय संवेदनशील निघाली. जुळवलेला मागणी वक्र 1 डॉलरला 88% कुटुंबे जोडणी घेतील असे दाखवतो, पण 20 डॉलरला फक्त 12%; मध्यगा (median) स्थानावरील कुटुंब सुमारे 6.30 डॉलर देईल. सर्वाधिक महसूल मिळवू पाहणारा पुरवठादार सुमारे 9.70 डॉलर आकारेल — आणि फक्त एक-तृतीयांश कुटुंबे जोडणी घेतील.
आता खर्च. जाळ्याचा स्थिर खर्च — विंधन विहीर, पंप आणि टाकी — 4,795 डॉलर इतका आला, आणि त्याशिवाय पाइप आणि नळांसाठी प्रत्येक जोडलेल्या कुटुंबामागे सुमारे 74 डॉलर. ती स्थिर रक्कम जोडणी घेणाऱ्या सर्वांमध्ये वाटली जाते, त्यामुळे प्रत्येक अतिरिक्त कुटुंब सरासरी खर्च कमी करते.
दोन्ही एकत्र करून, लेखक जोडलेल्या प्रत्येक कुटुंबामागील सार्वजनिक खर्च किमान करणारी किंमत शोधतात. उत्तर आहे शून्य. त्या किमतीला, प्रतिरूपातील प्रत्येक कुटुंब जोडणी घेते आणि खर्च प्रति कुटुंब सुमारे 98 डॉलर येतो. कोणतीही धन किंमत पैसे आणण्यापेक्षा अधिक वेगाने कुटुंबांना दूर लोटते: 9.70 डॉलरला, जोडलेल्या प्रत्येक कुटुंबामागील खर्च त्याहून बराच वर जाईल. प्रत्येक कुटुंबाकडून नेमकी त्याची कमाल देय-इच्छा (willingness to pay) वसूल करू शकणारा पुरवठादारसुद्धा सुमारे 89 डॉलर पर्यंतच पोहोचेल — फक्त 9% कमी, आणि तेही शुल्क गोळा करण्याचा खर्च मोजण्यापूर्वी.
हा निष्कर्ष भक्कम आहे: काहीही आकारणे फायदेशीर ठरण्यासाठी, देय-इच्छा मोजलेल्यापेक्षा किमान 3.4 पट जास्त असावी लागेल.
आर्सेनिक चाचण्यांनी काय बदलले
सोडत जिंकलेल्या समुदायात पाइपलाइन बांधली गेली, आणि किंमत अखेरीस सुमारे 8.40 डॉलरवर मर्यादित केली गेली. 55% कुटुंबांनी जोडणी घेतली, भाकीत केलेल्या 53% च्या जवळ — आणि मोफत जोडणीची सोडत लागलेल्या सर्व 20 कुटुंबांनी ती घेतली. पण वैयक्तिक उत्तरांवरून वैयक्तिक निवडींचे भाकीत फारसे चांगले होत नव्हते. जोडणी घेण्याचे प्रमाण त्याऐवजी सर्वेक्षणानंतर कळवलेल्या चाचणी निकालांवर अवलंबून होते: जिथे आर्सेनिक आढळले नाही तिथे 40%, आणि जिथे ते राष्ट्रीय मानकापेक्षा जास्त होते तिथे 86%. स्रोतांची चाचणी अनेक वर्षांपूर्वी झाली होती, तरीही ती माहिती विरून गेली होती: ज्यांच्या स्रोताची चाचणी झाली होती अशा 94% कुटुंबांना तो सुरक्षित वाटत होता.
दोन अटी
एक साधे प्रतिरूप दाखवते की मोफत जोडण्या केव्हा सर्वात किफायतशीर पर्याय ठरतात: मोठे स्थिर खर्च, आणि अगदी छोट्या किमतींबाबतही अतिशय संवेदनशील असलेली मागणी — गरीब कुटुंबांमध्ये हा कल मोठ्या प्रमाणावर नोंदवलेला आहे, असे लेखक नमूद करतात. हा अभ्यास एकाच ठिकाणी आणि माफक नमुन्यावर आधारित असल्याचे ते मान्य करतात, आणि अशा जाळ्यांना निधी कसा द्यावा हा प्रश्न खुला ठेवतात. धोरणकर्त्यांना त्यांचा इशारा नेमका आहे: जिथे प्रमाणाच्या बचती (economies of scale) प्रबळ असतात, तिथे जोडणी शुल्क एखादे स्थिर अंदाजपत्रक अधिक दूर ताणत नाही — ते कमी कुटुंबांना, प्रत्येकी अधिक खर्चात, जोडतात.
