Yer ve iklimÖn baskıDeney3 dk okuma

TEMİZ SU İÇİN EN VERİMLİ FİYAT: SIFIR

Güvenli içme suyu, Bangladeş’in büyük bölümü için hâlâ ulaşılamaz durumda. Makalede aktarılan ulusal verilere göre nüfusun %61’i — yaklaşık 100 milyon kişi — güvenli biçimde yönetilen bir kaynaktan yoksun, 30 milyon kişi doğal olarak bulunan arsenikle kirlenmiş su kullanıyor ve her beş kişiden dördünden fazlası bakteriyle kirlenmiş su içiyor. Kırsal kesimde büyük çoğunluk — %92 — el pompalı tüp kuyulara (tubewell) bağımlı.

Her eve şebeke suyu bu sorunun büyük kısmını çözerdi. Ama birinin, hanelerin bağlanmak için ne ödeyeceğine karar vermesi gerekir ve bu karar acı verici bir ödünleşim içeriyor gibi görünür. Ücreti yükseltirseniz ödeme yapan her hane faturanın daha büyük bir kısmını karşılar; ama daha az hane bağlanır ve en yoksullar fiyat yüzünden dışarıda kalır. İktisatçılar buna hakkaniyet-verimlilik ödünleşimi (equity-efficiency trade-off) diyor.

Gerçek bir boru hattı, gerçek fiyatlar

Dakka’daki NGO Forum for Public Health’ten Md. Ahasan Habib ve Stockholm Üniversitesi’nden Anna Tompsett, bunu kuzeybatı Bangladeş’teki Bogra bölgesinin iki topluluğunda sınadı. Gerçek bir şebeke kurdular: arsenikten ve bakterilerden yalıtılmış bir akifere ulaşan derin bir sondaj kuyusu, bir su kulesini dolduran elektrikli bir pompa ve suyu yerçekimiyle evlerdeki özel musluklara taşıyan borular. Şebeke yaklaşık 200 haneye hizmet verebiliyor.

İnsanlara ne ödeyeceklerini sormak nadiren dürüst yanıtlar verir: bazıları daha düşük bir fiyat umarak düşük söyler, bazıları projeyi kendilerine çekmeyi umarak yüksek söyler. Bu yüzden ekip dürüstlüğü ödüllendiren bir yöntem kullandı. Her hane ödeyeceği en yüksek tutarı belirtti; ardından bir zarftan mühürlü bir fiyat çekti. Çekilen fiyat belirttiği azami tutara eşit ya da ondan düşükse, hane o fiyattan bağlanabilecekti — topluluğu boru hattı için yapılan açık kurayı kazanırsa. Fazla söylemek gereğinden fazla ödeme riskini, az söylemek ise fırsatı kaçırma riskini taşıyordu. Bir kalıp sabunla yapılan bir deneme turu, hanelerin kuralları anladığını doğruladı.

Uçurumdan düşer gibi azalan talep

Katılan 330 hanenin fiyata çok duyarlı olduğu ortaya çıktı. Verilere uydurulan talep eğrisine göre 1 dolarda hanelerin %88’i bağlanıyor, ama 20 dolarda yalnızca %12’si; medyan hane yaklaşık 6,30 dolar öderdi. En yüksek geliri hedefleyen bir sağlayıcı yaklaşık 9,70 dolar isterdi — ve hanelerin yalnızca üçte biri bağlanırdı.

Şimdi maliyetler. Şebekenin sabit maliyeti — sondaj kuyusu, pompa ve depo — 4.795 dolar tuttu; buna borular ve musluklar için bağlanan hane başına yaklaşık 74 dolar ekleniyor. Bu sabit tutar bağlanan herkese dağılır, dolayısıyla her ek hane ortalama maliyeti düşürür.

Yazarlar ikisini birleştirerek bağlanan hane başına kamu maliyetini en aza indiren fiyatı arıyor. Yanıt sıfır. Bu fiyatta modeldeki herkes bağlanır ve maliyet hane başına yaklaşık 98 dolar olur. Sıfırdan büyük her fiyat, haneleri getirdiği paradan daha hızlı uzaklaştırır: 9,70 dolarda bağlanan hane başına maliyet bunun epey üstüne çıkardı. Her haneden tam olarak azami ödeme istekliliği kadar ücret alabilen bir sağlayıcı bile yaklaşık 89 dolara ulaşırdı — ücret toplamanın maliyeti hesaba katılmadan, yalnızca %9 daha az.

Sonuç sağlam: herhangi bir ücret almanın anlamlı hâle gelmesi için ödeme istekliliğinin ölçülenden en az 3,4 kat daha yüksek olması gerekirdi.

Arsenik testlerinin değiştirdiği şey

Boru hattı kurayı kazanan toplulukta kuruldu; fiyat sonunda yaklaşık 8,40 dolarla sınırlandı. Hanelerin %55’i bağlandı; bu, öngörülen %53’e yakın — ve bedava bağlantı çekmiş 20 hanenin hepsi bu bağlantıyı kabul etti. Ama bireysel yanıtlar bireysel seçimleri kötü öngördü. Bağlanma oranı bunun yerine, anketten sonra paylaşılan test sonuçlarına bağlıydı: hiç arsenik tespit edilmeyen yerlerde %40, arseniğin ulusal standardı aştığı yerlerde %86. Kaynaklar yıllar önce test edilmişti, ama bu bilgi zamanla silinip gitmişti: kaynağı test edilmiş hanelerin %94’ü kaynağının güvenli olduğuna inanıyordu.

İki koşul

Basit bir model, bedava bağlantıların ne zaman maliyet açısından en etkili seçenek olduğunu gösteriyor: yüksek sabit maliyetler ve küçük fiyatlara bile çok duyarlı bir talep — yazarların belirttiğine göre yoksul haneler arasında yaygın biçimde belgelenmiş bir örüntü. Tek bir ortam ve mütevazı bir örneklemle çalıştıklarını kabul ediyorlar ve bu tür şebekelerin nasıl finanse edilmesi gerektiği sorusunu açık bırakıyorlar. Karar alıcılara uyarıları net: ölçek ekonomilerinin güçlü olduğu yerlerde bağlantı ücretleri sabit bir bütçeyi daha ileriye taşımaz — daha az haneyi, her biri için daha yüksek bir maliyetle bağlar.