गणितप्रीप्रिंटडेटा विश्लेषणवाचनासाठी ४ मिनिटे

बुद्धिबळातील ओपनिंग्जचा दडलेला नकाशा

बुद्धिबळपटू ओपनिंग्ज नावाने शिकतात: सिसिलियन, फ्रेंच, रुई लोपेझ, किंग्ज इंडियन. बुद्धिबळाबद्दल बोलण्यासाठी ही नावे उपयोगी आहेत, पण ती एक ऐतिहासिक ठिगळजोड आहेत. सिसिलियन डिफेन्ससारखे एक व्यापक लेबल रचनेच्या दृष्टीने अगदी वेगवेगळ्या पद्धती व्यापते; इतर नावे चालींचा एकच नेमका क्रम दर्शवतात; आणि चालींचे वेगवेगळे क्रम अगदी एकाच स्थितीत पोहोचू शकतात. 1925 मध्येच, रेती (Réti) यांच्या एका बुद्धिबळ अभ्यासक्रमाने ओपनिंग सिद्धांताच्या शास्त्रीय पायावर प्रश्नचिन्ह उभे केले होते.

पॅरिस-सॅक्ले विद्यापीठातील (Université Paris-Saclay) मार्क बार्थेलेमी (Marc Barthelemy) आणि पादुआ विद्यापीठातील (University of Padua) मान्लिओ दे दोमेनिको (Manlio De Domenico) — जटिल प्रणालींचा (complex systems) अभ्यास करणारे दोन भौतिकशास्त्रज्ञ — नावांऐवजी स्थितींवरून बांधलेला एक वेगळा नकाशा मांडतात.

मंद प्यादी, वेगवान मोहरी

त्यांचा आरंभबिंदू हा प्रत्येक नवशिक्याला माहीत असलेला नियम आहे: प्यादी मागे जाऊ शकत नाहीत. प्याद्याची प्रत्येक पुढची चाल हा एक अपरिवर्तनीय निर्णय असतो, जो इतर प्रत्येक मोहऱ्यासाठी पटाचा आकार बदलून टाकतो. याउलट, घोडे, उंट, हत्ती आणि वजीर काही चालींत दुसऱ्या मार्गाने वळवता येतात.

भौतिकशास्त्रज्ञांसाठी ही परिचित परिस्थिती आहे: प्रणालीचा एक मंद भाग, जो भूतकाळाची स्मृती जपतो, आणि एक वेगवान भाग, जो त्याच्यावर पुनर्रचना करतो. प्याद्यांची रचना स्थितीचा मंद सांगाडा बनते; मोहरी तिच्या वेगवान स्वातंत्र्य-कोटी (degrees of freedom) बनतात.

3,810 नावांपासून 619 स्थितींपर्यंत

लेखक Lichess ने प्रकाशित केलेली एक खुली सूची वापरतात, जिच्यात नाव असलेले 3,810 उपप्रकार नोंदलेले आहेत. या ओपनिंग सिद्धांतातील व्याख्या आहेत, प्रत्यक्ष खेळलेले डाव नव्हेत: कोणतेही निकाल, गुणांकन (ratings) किंवा संगणकीय इंजिनची मूल्यमापने या अभ्यासात येत नाहीत. प्रत्येक चालक्रम (line) दहा अर्ध-चालींनंतर — प्रत्येकी पाच चाली — कापला जातो; या खोलीवर वेगळ्या स्थितींची संख्या तिच्या कमालीच्या जवळ असते.

त्या खोलीवर 1,749 चालक्रम उरतात. ते 682 चालींच्या मालिकांपर्यंत कमी होतात, मुख्यतः कारण अनेक नावांच्या पहिल्या दहा अर्ध-चाली सारख्याच असतात, आणि मग 619 वेगळ्या स्थितींपर्यंत, अनेकदा कारण त्याच चाली वेगळ्या क्रमाने खेळल्या गेलेल्या असतात. त्या स्थितींमध्ये दोन्ही बाजूंच्या प्याद्यांच्या केवळ 435 वेगळ्या मांडण्या आहेत, म्हणजे प्रत्येक मांडणी सरासरी 1.42 स्थितींमध्ये सामायिक असते: प्यादी स्थितीचा बराचसा सारांश सांगतात, पण सगळा नाही.

एका ओपनिंगचे मापन

मंद भागासाठी, पथक प्याद्यांची बांधिलकी (pawn commitment) मोजते: एका बाजूची प्यादी एकूण किती ओळी पुढे सरकली, नंतर मारली गेलेली प्यादीही धरून. ती काही फोर नाइट्स (Four Knights) आणि इटालियन चालक्रमांतील 2 पासून अलेखाइन डिफेन्सविरुद्धच्या (Alekhine Defence) फोर पॉन्स अटॅकमधील (Four Pawns Attack) 9 पर्यंत असते. उरलेली प्यादी कुठे उभी आहेत — मध्यभागी, c-स्तंभावर (c-file) की बाजूंना (wings) — आणि प्रतिपक्षाची प्यादी एकमेकांना अडवतात की मारण्याचा धोका निर्माण करतात, हेही ते नोंदवतात. दोन किंवा अधिक संपर्क असलेल्या 133 स्थितींपैकी 119 स्थितींमध्ये दोन्ही प्रकार मिसळलेले आहेत.

वेगवान भागासाठी, मोहरी किती घरांवर हल्ला करतात आणि ती सक्रियता किती ठामपणे मध्याकडे रोखलेली आहे, हे ते मोजतात. चित्राच्या या दोन बाजू बव्हंशी स्वतंत्र असल्याचे दिसते: पांढऱ्यासाठी प्याद्यांची बांधिलकी आणि मोहऱ्यांचे केंद्रीकरण यांचा सहसंबंध फक्त 0.32 आहे, आणि काळ्यासाठी 0.06.

प्याद्यांच्या रचनांचा एकच खंड

सर्वात लक्षवेधी निष्कर्ष एका जाळ्यातून (network) येतो. प्रत्येक बिंदू (node) म्हणजे पाच चालींनंतर दिसणाऱ्या पांढऱ्याच्या प्याद्यांच्या 149 वेगवेगळ्या रचनांपैकी एक. प्याद्याची एकच चाल, किंवा एकच प्यादे गमावणे, जेव्हा एका रचनेचे दुसरीत रूपांतर करते, तेव्हा ते दोन बिंदू जोडले जातात. सर्व 335 दुवे एकाच दिशेने जातात, कारण प्यादी कधीच मागे जात नाहीत आणि मारली गेलेली प्यादी कधीच परत येत नाहीत.

149 पैकी 139 रचना एकच जोडलेले जाळे बनवतात, ज्यावर 619 पैकी 608 स्थिती — 98% असतात. दहा अलग रचना म्हणजे पोर्तुगीज गॅम्बिट, ग्रॉब किंवा हिप्पोपोटॅमस यांसारख्या चालक्रमांतील सुरुवातीच्या मांडण्या. नावांची विविधता असूनही, जवळजवळ प्रत्येक ओपनिंग एकाच खंडावर वसलेली आहे.

आठ प्रदेश

दाटपणे जोडलेल्या बिंदूंचे गट शोधणारा एक अल्गोरिदम आठ समुदाय (communities) शोधतो. प्रति बिंदू तितकेच दुवे असलेली यादृच्छिक जाळी जवळपास तितकेच गट निर्माण करतात, पण ते खूपच कमी स्पष्टपणे वेगळे असतात: खऱ्या जाळ्याची विभागणीयोग्यता (modularity) — एखादे जाळे गटांमध्ये किती स्वच्छपणे विभागले जाते याचा गुणांक — 0.569 आहे, तर यादृच्छिक जाळ्यांची 0.444; हा फरक त्या यादृच्छिक जाळ्यांमधील नेहमीच्या फैलावाच्या सुमारे 17.5 पट आहे.

हे समुदाय कोणत्याही ओपनिंगचे नाव न वापरता सापडले, तरीही त्यांच्या केंद्रस्थानी असलेल्या रचना परिचित आहेत. एक समुदाय इंग्लिश आणि कॅटलान पद्धतींच्या वैशिष्ट्यपूर्ण फियांकेटो (fianchetto) मांडण्या एकत्र आणतो; इतर काही वजिराच्या प्याद्याच्या (queen’s pawn) कुटुंबातील आहेत, ज्यातून क्वीन्स गॅम्बिट आणि स्लाव्ह विकसित होतात; आणखी एक, पांढऱ्याच्या प्याद्यांच्या रुंद मध्याशी संबंधित आहे. लेखक सावध करतात की ही “सुरुवातीची रचनात्मक कुटुंबे” आहेत, मध्यडावातील (middlegame) प्याद्यांच्या अभिजात रचनांशी तंतोतंत जुळणारी नव्हेत.

स्वरूपावरून निवड

पथक आपल्या मापनांचे रूपांतर स्वतंत्र स्थितींच्या गुणपत्रिकांमध्ये करते. अभ्यासलेला किंग्ज गॅम्बिटचा चालक्रम सहा उदाहरणांपैकी सर्वाधिक बांधिलकी असलेला आहे, आणि त्यात मोहऱ्यांची सक्रियता कमी आहे; जुओको पियानिस्सिमो (Giuoco Pianissimo) जवळजवळ उलट चित्र दाखवतो: प्याद्यांची किमान बांधिलकी, आणि सूचीतील सर्वाधिक सक्रियतेच्या जवळपास असलेली मोहरी. ओपनिंग्ज किती वेळा खेळली जातात हे विश्लेषण अजून सांगत नाही; प्रत्यक्ष डावांचा एक माहितीसंग्रह खेळाडू प्रत्यक्षात कोणत्या प्रदेशांना भेट देतात हे दाखवू शकेल.

खेळाडूंसाठीचा हा प्रस्ताव नेहमीची सवय उलटी करतो. कुटुंबाचे नाव निवडून त्याच्या चालक्रमांचा अभ्यास करण्याऐवजी, खेळाडू त्यांना आवडणाऱ्या स्थितींचे वर्णन करू शकतील — प्याद्यांची कमी बांधिलकी, मध्यवर्ती मोहरी, असंतुलित रचना, पाठ करायला थोडासाच सिद्धांत — आणि त्या स्वरूपाच्या जवळ असलेली कोणतीही ओपनिंग्ज शोधू शकतील.