RAMANI ILIYOFICHIKA YA MIANZO YA CHESI
Wachezaji wa chesi hujifunza mianzo (openings) kwa majina: Sicilian, French, Ruy Lopez, King’s Indian. Majina haya ni muhimu kwa kuzungumzia chesi, lakini ni mkusanyiko wa kihistoria wa vipande visivyoshikamana. Lebo moja pana, kama Sicilian Defence, inajumuisha mifumo tofauti sana kimuundo; majina mengine yanataja mfuatano mmoja mahususi wa nyendo; na mipangilio tofauti ya nyendo inaweza kutua kwenye nafasi ileile kabisa. Mapema kama mwaka 1925, kozi ya chesi ya Réti ilihoji msingi wa kisayansi wa nadharia ya mianzo.
Marc Barthelemy, wa Université Paris-Saclay, na Manlio De Domenico, wa University of Padua — wanafizikia wawili wanaochunguza mifumo changamano — wanapendekeza ramani tofauti, iliyojengwa kutokana na nafasi badala ya majina.
Askari wa polepole, vipande vya kasi
Kianzio chao ni kanuni ambayo kila anayeanza kujifunza chesi anaijua: askari hawawezi kurudi nyuma. Kila hatua ya askari (pawn) kusonga mbele ni uamuzi usioweza kutenduliwa unaobadilisha ubao kwa kila kipande kingine. Farasi (knights), tembo (bishops), ngome (rooks) na malkia (queen), kinyume chake, wanaweza kuelekezwa upya kwa nyendo chache.
Kwa mwanafizikia, hiyo ni hali inayofahamika: sehemu ya polepole ya mfumo inayohifadhi kumbukumbu ya yaliyopita, na sehemu ya kasi inayojipanga upya juu yake. Muundo wa askari unakuwa kiunzi cha polepole cha nafasi; vipande, viwango vyake vya uhuru vya kasi (fast degrees of freedom).
Kutoka majina 3,810 hadi nafasi 619
Waandishi wanatumia orodha huria iliyochapishwa na Lichess, inayoorodhesha tofauti 3,810 zenye majina (named variations). Hizi ni fasili kutoka nadharia ya mianzo, si michezo iliyochezwa kweli: hakuna matokeo, viwango vya ubora wa wachezaji (ratings) wala tathmini za injini (engine evaluations) vinavyoingia katika utafiti. Kila mstari unakatwa baada ya nusu-nyendo kumi (half-moves) — nyendo tano kila upande — kina ambacho idadi ya nafasi tofauti inakaribia kiwango chake cha juu kabisa.
Katika kina hicho, mistari 1,749 inabaki. Inapungua hadi mifuatano 682 ya nyendo, hasa kwa sababu majina mengi yanashiriki nusu-nyendo kumi za kwanza zilezile, kisha hadi nafasi 619 tofauti, mara nyingi kwa sababu nyendo zilezile zilichezwa kwa mpangilio tofauti. Nafasi hizo zina mipangilio 435 tofauti ya askari kwa pande zote mbili, kwa hiyo kila mpangilio unashirikiwa kwa wastani na nafasi 1.42: askari wanajumlisha sehemu kubwa ya nafasi, lakini si yote.
Kupima mwanzo
Kwa sehemu ya polepole, timu inahesabu kujizatiti kwa askari (pawn commitment): jumla ya idadi ya safu ambazo askari wa upande mmoja wamesonga mbele, wakiwemo askari waliokamatwa baadaye. Inaanzia 2 katika baadhi ya mistari ya Four Knights na Italian hadi 9 katika Four Pawns Attack dhidi ya Alekhine Defence. Pia wanabainisha mahali askari waliobaki wamesimama — katikati, kwenye safu-wima c (c-file) au pembeni — na kama askari wa pande pinzani wanazuiana au wanatishia kukamatana. Kati ya nafasi 133 zenye migusano miwili au zaidi, 119 zinachanganya aina zote mbili.
Kwa sehemu ya kasi, wanapima ni miraba mingapi vipande vinashambulia na jinsi shughuli hiyo inavyoelekea katikati kwa nguvu. Pande mbili za picha hii zinabainika kuwa huru kwa kiasi kikubwa: kwa Mweupe, kujizatiti kwa askari na uwekaji wa vipande katikati vina uhusiano (correlation) wa 0.32 tu, na kwa Mweusi 0.06.
Bara moja la miundo ya askari
Tokeo linalovutia zaidi linatoka kwa mtandao. Kila fundo (node) ni mmojawapo wa miundo 149 tofauti ya askari weupe inayoonekana baada ya nyendo tano. Mafundo mawili yanaunganishwa wakati nyendo moja ya askari, au kupotea kwa askari mmoja, kunageuza mmoja kuwa mwingine. Viungo 335 vyote vinaelekea upande mmoja, kwa kuwa askari hawarudi nyuma kamwe na askari waliokamatwa hawarudi tena.
Miundo 139 kati ya 149 inaunda mtandao mmoja uliounganika, unaobeba nafasi 608 kati ya 619 — 98%. Miundo kumi iliyojitenga ni mipangilio ya mapema kutoka mistari kama Portuguese Gambit, Grob au Hippopotamus. Licha ya wingi wa majina, karibu kila mwanzo uko kwenye bara lilelile.
Maeneo manane
Algorithimu inayotafuta makundi ya mafundo yaliyounganishwa kwa wingi inapata jumuiya nane (communities). Mitandao nasibu yenye idadi ileile ya viungo kwa kila fundo huzalisha takriban makundi mengi kiasi hicho, lakini yaliyotengana kwa uwazi mdogo zaidi: modulariti (modularity) ya mtandao halisi — kipimo cha jinsi mtandao unavyogawanyika kwa uwazi katika makundi — ni 0.569, dhidi ya 0.444 kwa ile nasibu, pengo lililo takriban mara 17.5 ya mtawanyiko wa kawaida miongoni mwa mitandao hiyo nasibu.
Jumuiya hizo zilipatikana bila kutumia jina lolote la mwanzo, lakini miundo yao ya kati inafahamika. Moja inakusanya mipangilio ya fianchetto iliyo ya kawaida katika mifumo ya English na Catalan; mingine ni ya familia ya askari wa malkia (queen’s pawn) ambamo Queen’s Gambit na Slav hukua; nyingine, ya kituo kipana cha askari weupe. Waandishi wanaonya kwamba hizi ni “familia za kimuundo za mapema”, si mlingano kamili na mipangilio ya kawaida ya askari katika katikati ya mchezo (middlegame).
Kuchagua kwa wasifu
Timu inageuza vipimo vyake kuwa kadi za alama za nafasi moja moja. Mstari wa King’s Gambit uliochunguzwa ndio uliojizatiti zaidi kati ya mifano sita, ukiwa na shughuli ndogo ya vipande; Giuoco Pianissimo inaonyesha karibu kinyume chake, kujizatiti kwa askari kwa kiwango cha chini kabisa na vipande vinavyokaribia kuwa vyenye shughuli zaidi katika orodha. Uchambuzi bado hauelezi mianzo huchezwa mara ngapi; hifadhidata ya michezo halisi ingeweza kuonyesha ni maeneo yapi wachezaji hutembelea kweli.
Pendekezo kwa wachezaji linageuza mazoea ya kawaida. Badala ya kuchagua jina la familia na kusoma mistari yake, mchezaji anaweza kueleza nafasi anazozipenda — kujizatiti kidogo kwa askari, vipande vya katikati, miundo isiyosawazika, nadharia kidogo ya kukariri — na kutafuta mianzo yoyote iliyo karibu na wasifu huo.
