TẤM BẢN ĐỒ ẨN CỦA CÁC KHAI CUỘC CỜ VUA
Người chơi cờ học các khai cuộc theo tên: phòng thủ Sicilia, phòng thủ Pháp, Ruy Lopez, phòng thủ Ấn Độ của Vua (King’s Indian). Những cái tên này hữu ích khi trò chuyện về cờ vua, nhưng chúng là một mớ chắp vá mang tính lịch sử. Một nhãn rộng, như phòng thủ Sicilia, bao trùm những hệ thống rất khác nhau về cấu trúc; những cái tên khác lại chỉ một chuỗi nước đi chính xác duy nhất; và các thứ tự nước đi khác nhau có thể dẫn tới cùng một thế cờ. Ngay từ năm 1925, một giáo trình cờ vua của Réti đã đặt câu hỏi về nền tảng khoa học của lý thuyết khai cuộc.
Marc Barthelemy, thuộc Đại học Paris-Saclay, và Manlio De Domenico, thuộc Đại học Padua — hai nhà vật lý nghiên cứu các hệ phức hợp — đề xuất một tấm bản đồ khác, được xây dựng từ các thế cờ thay vì từ các cái tên.
Tốt chậm, quân nhanh
Điểm xuất phát của họ là một quy tắc mà người mới chơi nào cũng biết: tốt không thể đi lùi. Mỗi bước tiến của tốt là một quyết định không thể đảo ngược, định hình lại bàn cờ cho mọi quân khác. Ngược lại, mã, tượng, xe và hậu có thể được điều chuyển chỉ trong vài nước.
Đối với một nhà vật lý, đó là một tình huống quen thuộc: một phần chậm của hệ lưu giữ ký ức về quá khứ, và một phần nhanh sắp xếp lại ở phía trên nó. Cấu trúc tốt trở thành bộ khung chậm của thế cờ; các quân là những bậc tự do nhanh của nó.
Từ 3.810 cái tên đến 619 thế cờ
Các tác giả sử dụng một danh mục mở do Lichess công bố, liệt kê 3.810 biến thể có tên. Đây là các định nghĩa của lý thuyết khai cuộc, không phải những ván cờ thực sự đã được chơi: không có kết quả, hệ số xếp hạng hay đánh giá của phần mềm cờ (engine) nào được đưa vào nghiên cứu. Mỗi biến thể được cắt sau mười nửa nước đi — năm nước mỗi bên — độ sâu mà tại đó số thế cờ khác nhau gần đạt mức tối đa.
Ở độ sâu đó, còn lại 1.749 biến thể. Chúng rút gọn thành 682 chuỗi nước đi, chủ yếu vì nhiều cái tên có chung mười nửa nước đi đầu tiên, rồi thành 619 thế cờ khác nhau, thường là vì cùng những nước đi đó được chơi theo một thứ tự khác. Các thế cờ này chỉ mang 435 cách sắp xếp tốt khác nhau cho cả hai bên, nên trung bình mỗi cách sắp xếp được 1,42 thế cờ dùng chung: các quân tốt tóm tắt được phần lớn một thế cờ, nhưng không phải toàn bộ.
Đo một khai cuộc
Với phần chậm, nhóm nghiên cứu đếm mức cam kết của tốt (pawn commitment): tổng số hàng mà các quân tốt của một bên đã tiến lên, kể cả những quân tốt sau đó bị bắt. Giá trị này dao động từ 2 trong một số biến thể Bốn Mã và Ý đến 9 trong đòn tấn công Bốn Tốt chống lại phòng thủ Alekhine. Họ cũng ghi nhận vị trí của những quân tốt còn lại — ở trung tâm, trên cột c hay ở hai cánh — và việc các quân tốt đối phương chặn nhau hay đe dọa bắt nhau. Trong 133 thế cờ có từ hai điểm tiếp xúc trở lên, 119 thế pha trộn cả hai kiểu.
Với phần nhanh, họ đo số ô mà các quân tấn công và mức độ hoạt động đó hướng về trung tâm mạnh đến đâu. Hai mặt của bức tranh hóa ra phần lớn độc lập với nhau: với bên Trắng, mức cam kết của tốt và mức độ tập trung của các quân về trung tâm chỉ tương quan ở mức 0,32, và với bên Đen là 0,06.
Một lục địa của các cấu trúc tốt
Kết quả ấn tượng nhất đến từ một mạng lưới. Mỗi nút là một trong 149 cấu trúc tốt Trắng khác nhau xuất hiện sau năm nước đi. Hai nút được nối với nhau khi một nước đi tốt duy nhất, hoặc việc mất một quân tốt duy nhất, biến cấu trúc này thành cấu trúc kia. Tất cả 335 liên kết đều chỉ theo một chiều, vì tốt không bao giờ đi lùi và quân tốt bị bắt không bao giờ quay lại.
139 trong số 149 cấu trúc tạo thành một mạng lưới liên thông duy nhất, mang 608 trong số 619 thế cờ — 98%. Mười cấu trúc bị cô lập là những cấu hình sớm từ các biến thể như gambit Bồ Đào Nha, khai cuộc Grob hay hệ thống Hà mã (Hippopotamus). Bất chấp sự đa dạng của các cái tên, gần như mọi khai cuộc đều nằm trên cùng một lục địa.
Tám khu vực
Một thuật toán tìm kiếm những nhóm nút liên kết dày đặc với nhau đã tìm ra tám cộng đồng. Các mạng ngẫu nhiên có cùng số liên kết trên mỗi nút tạo ra số nhóm xấp xỉ như vậy, nhưng phân tách kém rõ rệt hơn nhiều: độ mô-đun (modularity) của mạng thực — một điểm số cho biết một mạng tách thành các nhóm rõ ràng đến mức nào — là 0,569, so với 0,444 của các mạng ngẫu nhiên, một khoảng cách gấp khoảng 17,5 lần độ dao động điển hình giữa các mạng ngẫu nhiên đó.
Các cộng đồng được tìm ra mà không hề dùng tới tên khai cuộc nào, vậy mà các cấu trúc trung tâm của chúng lại rất quen thuộc. Một cộng đồng tập hợp các thế bố trí fianchetto đặc trưng của các hệ thống khai cuộc Anh và Catalan; những cộng đồng khác thuộc họ tốt hậu (queen’s pawn), từ đó phát triển ra gambit Hậu và phòng thủ Slav; một cộng đồng khác nữa thuộc về một trung tâm tốt Trắng rộng. Các tác giả lưu ý rằng đây là những “họ cấu trúc sớm”, không phải những sự trùng khớp chính xác với các thế trận tốt cổ điển của trung cuộc.
Chọn theo hồ sơ
Nhóm nghiên cứu biến các phép đo của mình thành những phiếu điểm cho từng thế cờ. Biến thể gambit Vua được nghiên cứu là biến thể có mức cam kết cao nhất trong sáu ví dụ, với ít hoạt động của các quân; Giuoco Pianissimo cho thấy gần như điều ngược lại, mức cam kết của tốt tối thiểu và các quân gần như hoạt động mạnh nhất trong danh mục. Phân tích này chưa cho biết các khai cuộc được chơi thường xuyên đến mức nào; một cơ sở dữ liệu các ván cờ thực có thể cho thấy người chơi thực sự ghé tới những khu vực nào.
Đề xuất dành cho người chơi đảo ngược thói quen thông thường. Thay vì chọn một tên họ khai cuộc rồi học các biến thể của nó, người chơi có thể mô tả những thế cờ mà mình thích — ít cam kết tốt, quân tập trung ở trung tâm, cấu trúc mất cân bằng, ít lý thuyết phải ghi nhớ — rồi tìm bất cứ khai cuộc nào nằm gần với hồ sơ đó.
