एका रेणूइतकी पातळ चादर, जिच्यातून वायू भरभरून वाहतात
श्वासोच्छ्वासापासून डायलिसिसपर्यंत, नैसर्गिक वायूच्या शुद्धीकरणापासून पाण्याच्या क्षारमुक्तीपर्यंत, पटल (membranes) सर्वत्र आहेत, आणि रसायने वेगळी करणे हे उद्योगातील ऊर्जेच्या सर्वात मोठ्या ग्राहकांपैकी एक आहे. एक नियम सर्वांवर वरचढ आहे: पटल जितके पातळ, तितक्या वेगाने गोष्टी त्यातून पार होतात.
कल्पना करता येण्याजोगे सर्वात पातळ पटल म्हणजे अणूंचा एकच थर, उदाहरणार्थ ग्राफीन. पण ग्राफीन अगदी हलक्यात हलक्या वायूंसाठीही मूलतः अभेद्य आहे. ते वापरायचे तर त्यात वरून खाली (top down) छिद्रे पाडावी लागतात — आयन किरणांनी (ion beams), अतिनील कोरीवकामाने (ultraviolet etching) किंवा विद्युत भंजनाने (electrical breakdown). हा मार्ग दोन बाबतींत अडखळतो: पुरेशी छिद्रे पाडणे कठीण असते, आणि छिद्रे विविध आकारमानांची व आकारांची बनतात, ज्यामुळे वर्गवारी बिघडते.
छिद्रे अंगभूत असलेला स्फटिक
पर्याय म्हणजे सुरुवातीपासूनच पदार्थात छिद्रे अंगभूत करणे. Poly(carboxyfantrip) हा असाच पदार्थ आहे: युनिव्हर्सिटी ऑफ नेवाडा, रेनो (University of Nevada, Reno) येथील बेंजामिन किंग (Benjamin King) यांच्या प्रयोगशाळेत वाढवलेला एक कृत्रिम द्विमितीय पॉलिमर स्फटिक. ताऱ्याच्या आकाराचे रेणू आधी पाण्यावर मधमाशीच्या पोळ्यासारख्या (honeycomb) थरात स्वतःला मांडतात; मग अतिनील प्रकाश त्यांना जोडून एकच चादर बनवतो.
परिणामी तयार होणारी चादर सुमारे 1.3 नॅनोमीटर जाड असते, म्हणजे एक रेणू. प्रत्येक छिद्र एकसारखे आहे, ज्याचा प्रभावी व्यास सुमारे 1.2 nm आहे, आणि प्रति चौरस मीटर त्यांची संख्या 3.2 × 10¹⁷ आहे — अणूंच्या आकारावरून केलेल्या ढोबळ अंदाजानुसार, खुले क्षेत्र पृष्ठभागाच्या 30% आहे.
स्वतंत्रपणे उभी राहणारी (free-standing) चादर बनवणे नाजूक काम आहे: तांब्याच्या जाळीतील एका 50 मायक्रोमीटरच्या छिद्रावर पसरलेली अखंड फिल्म केवळ वीसपैकी सुमारे एका प्रयत्नात मिळाली. मग पथकाने फक्त 374 पास्कलच्या दाबफरकाने तिच्यातून वायू ढकलला आणि काचेच्या सूक्ष्मनलिकेतून (micropipette) सरकणाऱ्या साबणाच्या पापुद्र्याची वेळ मोजली, ज्याला वायूनुसार 40 ते 350 सेकंद लागतात.
पूर्ण वेगाने ग्रॅहॅमचा नियम
पाच वायूंची चाचणी झाली: हायड्रोजन, हीलियम, नायट्रोजन, कार्बन डायऑक्साइड आणि सल्फर हेक्साफ्लोराइड (SF₆), ज्यांचे रेण्वीय वस्तुमान जवळजवळ 100 पटीच्या पल्ल्यात पसरलेले आहे. पाचही वायूंनी निःसरणाच्या (effusion) ग्रॅहॅमच्या नियमाचे पालन केले: प्रवाह रेण्वीय वस्तुमानाच्या वर्गमुळाच्या व्यस्त प्रमाणात बदलतो. सर्वात हलका हायड्रोजन सर्वात वेगाने पार होतो.
याहूनही लक्षवेधी आहे प्रवाहाचे प्रमाण. आदर्श वायूमध्ये, पातळ सच्छिद्र चादरीतून शक्य असलेले सर्वात वेगवान वहन हे रेणू उघड्या छिद्रांवर किती वारंवार आदळतात यावरून ठरते. मोजमापे त्या मर्यादेच्या जवळ आहेत, ज्यात खुला अंश 23% आहे. या क्षेत्राच्या एककांमध्ये, पारगम्यता (permeance) हायड्रोजनसाठी सुमारे 130 दशलक्ष GPU पासून SF₆ साठी 16 दशलक्ष GPU पर्यंत आहे — छिद्रांच्या आकारानुसार वायूंची वर्गवारी करणाऱ्या, अणूइतक्या पातळ बहुतेक पटलांपेक्षा तीन ते चार परिमाण-क्रमांनी (orders of magnitude) जास्त; ती पटले सुमारे एक हजार ते दहा हजार GPU पर्यंतच पोहोचतात. आतापर्यंत, इतक्या मोठ्या प्रमाणातील प्रवाह केवळ अशा ग्राफीनमध्येच गाठले गेले होते, ज्यात आयन किरणाने एकेक करून कापलेली, सुमारे 10 nm रुंद, यापेक्षा खूप मोठी अशी जवळजवळ एक दशलक्ष छिद्रे पाडलेली होती.
युनिव्हर्सिटी ऑफ टेनेसी (University of Tennessee) येथील एड्रियन डेल माएस्त्रो (Adrian Del Maestro) यांच्या गटाने अणू-अणूच्या पातळीवरील सिम्युलेशन्सद्वारे ही मोजमापे प्रायोगिक अनिश्चिततेच्या मर्यादेत पुनरुत्पादित केली. सिम्युलेशन्स दाखवतात की नायट्रोजन आणि कार्बन डायऑक्साइड चादरीकडे व तिच्या छिद्रांकडे जोरदारपणे आकर्षित होतात, आणि पलीकडे जाण्यापूर्वी तिच्यावर रेंगाळतात.
जो रेणू मावायलाच नको होता
आश्चर्य SF₆ कडून आले. त्याचा गतिज व्यास (kinetic diameter) — टकरींमध्ये एखादा रेणू प्रत्यक्षात जितका आकार दर्शवतो तो — सुमारे 0.55 nm आहे. हा छिद्रांसाठी सांगितलेल्या 1.2 nm पेक्षा कमी आहे, पण लेखकांच्या अंदाजानुसार कडक, निश्चल छिद्राचे तोंड SF₆ पेक्षा अरुंद होते, म्हणून तो सहज जाईल अशी अपेक्षा नव्हती. तो जातो, आणि लहान वायूंच्याच ग्रॅहॅम-नियमाच्या रेषेवर. वायू आणि छिद्र यांच्यातील आंतरक्रिया, लवचिक छिद्र-कडा किंवा क्वचित आढळणारे अधिक रुंद मार्ग याचे स्पष्टीकरण देऊ शकतील; त्यांपैकी नेमके कोणते, हे लेखक अजून सांगू शकत नाहीत.
याची दुसरी बाजू अशी की ही चादर वायूंची वर्गवारी केवळ त्यांच्या वस्तुमानानुसार करते, आकारानुसार नाही: ती म्हणजे एक अतिशय वेगवान दार आहे, अजून चाळणी नाही. लेखक लिहितात की पुढचे आव्हान आहे निवडकता (selectivity) आणणे — रासायनिक बदल, थरांची चळत (stacking) किंवा स्फटिक-जालक (lattice) विकृत करणे यांद्वारे — तेही प्रचंड खुले क्षेत्र न गमावता, आणि वायूंच्या मिश्रणांची चाचणी घेणे. पुढे जाऊन, ते अनेक चादरींमधून हीलियम-3 ला हीलियम-4 पासून वेगळे करण्याचा, आणि अतिद्रव (superfluid) हीलियम संवेदकांसाठी नॅनोमीटर छिद्रांच्या मांडण्यांचा उल्लेख करतात.
