వాయువులు దూసుకుపోయే, ఒక అణువు మందం గల పొర
శ్వాస నుంచి డయాలసిస్ వరకు, సహజ వాయువును శుద్ధి చేయడం నుంచి నీటి నుంచి ఉప్పును తొలగించడం వరకు, పొరలు (membranes) అన్నిచోట్లా ఉన్నాయి, రసాయనాలను వేరుచేయడం పరిశ్రమలో అత్యధిక శక్తిని వినియోగించే వాటిలో ఒకటి. ఒక నియమం ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది: పొర ఎంత పలుచనైతే, దాని గుండా పదార్థాలు అంత వేగంగా దాటుతాయి.
ఊహించగలిగే అతి పలుచని పొర, గ్రాఫీన్ వంటి పరమాణువుల ఒకే పొర. కానీ గ్రాఫీన్ అతి తేలికైన వాయువులకు కూడా ప్రాథమికంగా అభేద్యం. దాన్ని ఉపయోగించాలంటే, దానిలో పై నుంచి కిందికి (top down) రంధ్రాలు చేయాలి — అయాన్ కిరణపుంజాలతో (ion beams), అతినీలలోహిత చెక్కడంతో (ultraviolet etching) లేదా విద్యుత్ విచ్ఛిన్నంతో (electrical breakdown). ఈ విధానం రెండు విధాలుగా ఇబ్బంది పడుతుంది: తగినన్ని రంధ్రాలు చేయడం కష్టం, పైగా రంధ్రాలు రకరకాల పరిమాణాలు, ఆకారాలలో వస్తాయి, ఇది వేరుచేయడాన్ని దెబ్బతీస్తుంది.
రంధ్రాలు అంతర్నిర్మితంగా ఉన్న ఒక స్ఫటికం
ప్రత్యామ్నాయం, మొదటి నుంచే పదార్థంలో రంధ్రాలను నిర్మించడం. పాలీ(కార్బాక్సిఫాంట్రిప్) (Poly(carboxyfantrip)) అలాంటి పదార్థమే: రెనోలోని నెవాడా విశ్వవిద్యాలయంలో (University of Nevada, Reno) బెంజమిన్ కింగ్ (Benjamin King) ప్రయోగశాలలో పెంచిన ఒక కృత్రిమ ద్విమితీయ పాలిమర్ స్ఫటికం. నక్షత్రాకార అణువులు మొదట నీటిపై ఒక తేనెపట్టు పొరగా తమను తాము అమర్చుకుంటాయి; ఆ తర్వాత అతినీలలోహిత కాంతి వాటిని ఒకే పొరగా కలుపుతుంది.
ఫలితం సుమారు 1.3 నానోమీటర్ల మందం, అంటే ఒక అణువు. ప్రతి రంధ్రం ఒకేలా ఉంటుంది, దాని ప్రభావవంతమైన వ్యాసం సుమారు 1.2 nm, చదరపు మీటరుకు అవి 3.2 × 10¹⁷ ఉంటాయి — పరమాణువుల పరిమాణం నుంచి తీసిన ఒక స్థూల అంచనా ప్రకారం, తెరిచి ఉన్న వైశాల్యం ఉపరితలంలో 30%.
స్వేచ్ఛగా నిలబడే (free-standing) పొరను తయారుచేయడం సున్నితమైన పని: రాగి గ్రిడ్లోని ఒకే 50-మైక్రోమీటర్ల రంధ్రాన్ని కప్పుతూ చెక్కుచెదరని పొరను ఇచ్చినవి సుమారు ఇరవై ప్రయత్నాల్లో ఒకటి మాత్రమే. ఆ తర్వాత బృందం కేవలం 374 పాస్కల్ల పీడన వ్యత్యాసంతో దాని గుండా వాయువును పంపి, ఒక గాజు మైక్రోపిపెట్ వెంబడి జారే సబ్బు పొరకు పట్టే సమయాన్ని కొలిచింది, దీనికి వాయువును బట్టి 40 నుంచి 350 సెకన్లు పడుతుంది.
పూర్తి వేగంతో గ్రాహమ్ నియమం
ఐదు వాయువులను పరీక్షించారు: హైడ్రోజన్, హీలియం, నైట్రోజన్, కార్బన్ డయాక్సైడ్, సల్ఫర్ హెక్సాఫ్లోరైడ్ (SF₆), ఇవి అణు ద్రవ్యరాశిలో దాదాపు 100 రెట్ల వ్యాప్తిని కలిగి ఉన్నాయి. ఐదూ ఎఫ్యూజన్ (effusion) యొక్క గ్రాహమ్ నియమాన్ని (Graham’s law) పాటించాయి: ప్రవాహం, ఒకటిని అణు ద్రవ్యరాశి వర్గమూలంతో భాగించిన దానికి అనులోమానుపాతంలో మారుతుంది. అతి తేలికైన హైడ్రోజన్ అత్యంత వేగంగా దాటుతుంది.
ఇంకా ఆశ్చర్యకరమైనది ప్రవాహం పరిమాణం. ఒక ఆదర్శ వాయువులో, పలుచని రంధ్రాల పొర గుండా సాధ్యమయ్యే అత్యంత వేగవంతమైన రవాణా, అణువులు తెరిచి ఉన్న రంధ్రాలను ఎంత తరచుగా తాకుతాయనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. తెరిచి ఉన్న భాగం 23% అని తీసుకుంటే, కొలతలు ఆ పరిమితికి దగ్గరగా ఉన్నాయి. ఈ రంగపు యూనిట్లలో, పారగమ్యత (permeance) హైడ్రోజన్కు సుమారు 130 మిలియన్ GPU నుంచి SF₆కు 16 మిలియన్ GPU వరకు ఉంటుంది — రంధ్ర పరిమాణాన్ని బట్టి వాయువులను వేరుచేసే చాలా పరమాణు స్థాయి పలుచని పొరల కంటే మూడు నుంచి నాలుగు పరిమాణ క్రమాలు (orders of magnitude) ఎక్కువ, అవి సుమారు వెయ్యి నుంచి పది వేల GPU వరకు చేరతాయి. ఇప్పటివరకు, ఈ స్థాయి ప్రవాహాలు, అయాన్ కిరణపుంజంతో ఒక్కొక్కటిగా కత్తిరించిన, సుమారు 10 nm వెడల్పు గల, దాదాపు ఒక మిలియన్ చాలా పెద్ద రంధ్రాలతో తొలిచిన గ్రాఫీన్తో మాత్రమే సాధ్యమయ్యాయి.
టెన్నెసీ విశ్వవిద్యాలయంలోని (University of Tennessee) ఏడ్రియన్ డెల్ మేస్ట్రో (Adrian Del Maestro) బృందం పరమాణువు-పరమాణువుగా చేసిన అనుకరణలతో, ప్రయోగాత్మక అనిశ్చితి పరిధిలోనే, ఈ కొలతలను పునరుత్పత్తి చేసింది. నైట్రోజన్, కార్బన్ డయాక్సైడ్లు పొరకు, దాని రంధ్రాలకు బలంగా ఆకర్షితమవుతాయని, దాటే ముందు దానిపై కాసేపు నిలిచి ఉంటాయని అనుకరణలు చూపిస్తున్నాయి.
సరిపోకూడని అణువు
ఆశ్చర్యం SF₆ నుంచి వచ్చింది. దాని గతిజ వ్యాసం (kinetic diameter) — ఢీకొనేటప్పుడు ఒక అణువు ప్రభావవంతంగా చూపించే పరిమాణం — సుమారు 0.55 nm. అది రంధ్రాలకు పేర్కొన్న 1.2 nm కంటే తక్కువే, కానీ దృఢమైన, కదలని ఒక రంధ్రపు ద్వారం SF₆ కంటే ఇరుకైనదని రచయితలు అంచనా వేశారు, కాబట్టి అది సులభంగా దాటుతుందని ఎవరూ ఆశించలేదు. అది దాటుతుంది, అదీ చిన్న వాయువుల గ్రాహమ్-నియమ రేఖపైనే. వాయువుకు, రంధ్రానికి మధ్య పరస్పర చర్యలు, వంగే గుణం గల రంధ్రపు అంచు, లేదా అరుదైన వెడల్పాటి మార్గాలు దీన్ని వివరించవచ్చు; వాటిలో ఏదో రచయితలు ఇంకా చెప్పలేరు.
మరోవైపు, ఈ పొర వాయువులను వాటి ద్రవ్యరాశిని బట్టి మాత్రమే వేరుచేస్తుంది, పరిమాణాన్ని బట్టి కాదు: ఇది చాలా వేగవంతమైన ఒక తలుపు, ఇంకా జల్లెడ కాదు. తదుపరి సవాలు, ఎంపికశీలతను (selectivity) జోడించడం — రసాయన మార్పు, పొరలను పేర్చడం లేదా జాలకాన్ని (lattice) వికృతం చేయడం ద్వారా — అదీ భారీ తెరిచి ఉన్న వైశాల్యాన్ని కోల్పోకుండా, అలాగే వాయు మిశ్రమాలను పరీక్షించడం అని రచయితలు రాశారు. ఇంకా దూర భవిష్యత్తులో, అనేక పొరల గుండా హీలియం-3ని హీలియం-4 నుంచి వేరుచేయడం, అతిద్రవ (superfluid) హీలియం సెన్సార్ల కోసం నానోమీటర్ రంధ్రాల శ్రేణులను వారు ప్రస్తావిస్తున్నారు.
