कमी पेशी मारणारा पिकोसेकंदाचा स्पंद
जगभरातील कर्करोगाच्या निम्म्याहून अधिक रुग्णांना उपचारादरम्यान कधी ना कधी किरणोपचार (radiotherapy) दिले जातात. त्याची मुख्य मर्यादा म्हणजे गाठीभोवतीच्या (tumour) निरोगी ऊतींना होणारी हानी. एक आशादायक उत्तर म्हणजे FLASH किरणोपचार: खूप कमी वेळात, प्रति सेकंद काही दहा ते काहीशे ग्रे इतक्या सरासरी मात्रा-दराने, उच्च मात्रा देणे. तो सामान्य ऊतींची हानी कमी करतो, आणि त्याच वेळी गाठींवर पारंपरिक उपचाराइतकेच नियंत्रण ठेवतो. पण हा परिणाम नेमका कशामुळे उद्भवतो, आणि का, यावर अजूनही वाद आहे — ऑक्सिजनचा क्षणिक ऱ्हास (transient oxygen depletion), मुक्त मूलकांचा (free radicals) पुनर्संयोग आणि तंतुकणिकांचे (mitochondria) प्रतिसाद, या सर्वांचा प्रस्ताव मांडला गेला आहे. पेशी-संवर्धनांमध्ये (cell cultures), हा परिणाम हाती न लागणारा ठरला आहे.
Queen’s University Belfast आणि युनायटेड किंगडमच्या National Physical Laboratory मधील एका पथकाने ही कल्पना टोकाला नेली: संपूर्ण मात्रा जवळजवळ एकाच क्षणी देणे.
लेझरमधून इलेक्ट्रॉन
बेलफास्टमधील TARANIS लेझर सुविधेत, 0.8 पिकोसेकंद टिकणारे 10.6 ज्यूलचे स्पंद सोन्याच्या एका पातळ पत्र्यावर आदळतात, आणि अनेक दशलक्ष इलेक्ट्रॉनव्होल्ट ऊर्जेच्या इलेक्ट्रॉनांचा एक झोत निर्माण करतात. शलाका (beam) खूप पसरते, त्यामुळे पेशींपर्यंत पोहोचणारी मात्रा फक्त स्रोतापासूनच्या त्यांच्या अंतरावरून ठरते, 33 ते 75 mm दरम्यान. पोहोचेपर्यंत प्रत्येक झोत सुमारे 12.5 ते 23 पिकोसेकंदांपर्यंत ताणला गेलेला असतो, ज्यामुळे सुमारे 8 ग्रेपर्यंतच्या एकाच स्पंदातून प्रति सेकंद 3 × 10¹⁰ ते 5 × 10¹¹ ग्रे इतके सरासरी मात्रा-दर मिळतात. प्रत्येक नमुन्यामागे ठेवलेल्या फिल्मने प्रत्येक शॉटची (shot) मात्रा मोजली.
पेशी पातळ एकस्तरीय थरांमध्ये वाढवल्या गेल्या: दोन निरोगी मानवी पेशी-वंश (RPE-1 आणि AG01522-D) आणि दोन कर्करोग पेशी-वंश (DU145 आणि MCF7). संदर्भासाठी, दर मिनिटाला 2.4 ग्रे देणारे एक सामान्य क्ष-किरण यंत्र वापरले गेले. बारा दिवसांनंतर, वसाहती (colonies) वाढवण्याइतपत चांगल्या स्थितीत किती पेशी जगल्या होत्या, ते पथकाने मोजले.
3 ग्रेच्या वर अधिक पेशी तगतात
सुमारे 2 ते 3 ग्रेपर्यंत, दोन्ही उपचारांनी पेशी सारख्याच प्रमाणात मारल्या: 50% जगण्यावरील त्यांची सापेक्ष जैविक परिणामकारकता (relative biological effectiveness) 1.0 ± 0.1 आहे. अधिक मात्रांवर, पिकोसेकंद स्पंदानंतर प्रत्येक पेशी-वंश अधिक चांगला जगला. 90% पेशी मारण्यासाठी, स्पंदाला क्ष-किरणांच्या मात्रेच्या सुमारे 1 / 0.84 ≈ 1.2 पट मात्रा लागली: 0.84 ± 0.05 इतकी परिणामकारकता, इतरत्र नोंदवलेल्या FLASH-सदृश बचतीशी तुलनीय. आणखी दोन कर्करोग पेशी-वंशांनी, HeLa S3 आणि H460, ज्यांची 2 आणि 3 ग्रेपर्यंत चाचणी झाली, कोणताही फरक दाखवला नाही, जे इतर पेशी-वंशांशी सुसंगत आहे.
जगण्याचे वक्र सहसा दोन संख्यांनी वर्णिले जातात: α, एकाच आघातात मारणाऱ्या हानीसाठी, आणि β, उप-घातक (sublethal) आघात साचल्यावर मारणाऱ्या हानीसाठी — मात्रेच्या वर्गानुसार वाढणारे पद. बचत β मधून आली, जो जवळजवळ निम्मा झाला, तर α साधारण तितकाच राहिला. निरोगी RPE-1 पेशींसाठी, लेखातील पूर्णांकित जुळवलेली मूल्ये (fitted values) जगण्याच्या सूत्रात घातल्यास, 6 ग्रेवर स्पंदानंतर सुमारे 8% जगणे मिळते, तर क्ष-किरणांसह सुमारे 4%.
DNA च्या दुहेरी-धाग्यातील तुटींचे (double-strand breaks) सूचक (markers) एक सुसंगत कथा सांगतात: स्पंदानंतर लगेचच हानीची स्थळे खूपच कमी, पण 24 तासांनंतर क्ष-किरणांइतकीच.
निरोगी असो वा कर्करोगग्रस्त, प्रतिसाद तोच
सर्वांत कुतूहलजनक निकाल म्हणजे जे बदलले नाही ते. निरोगी आणि कर्करोगाच्या पेशींनी सारखेच वर्तन केले, यावरून सूचित होते की यंत्रणा एखाद्या विशिष्ट पेशी-प्रकाराच्या जीवशास्त्रात नव्हे, तर सुरुवातीच्या भौतिकशास्त्रात आणि रसायनशास्त्रात रुजलेली आहे. काही पिकोसेकंदांत ऑक्सिजन हलू शकत नाही, किंवा पेशीकडून वापरलाही जाऊ शकत नाही. पण हा स्पंद किरणोत्सर्गामुळे पाणी विभाजित होण्याच्या पहिल्या क्षणांशी एकाच वेळी घडतो (overlaps), आणि लेखक सुचवतात की निर्माण झालेले अभिक्रियाशील घटक (reactive species) नॅनोमीटर अंतरांवर ऑक्सिजन क्षणभर संपवू शकतील, ज्यामुळे DNA च्या कमी विकृती (lesions) कायमस्वरूपी होतात.
आधीच्या कामाशी केलेली तुलना हे कोडे अधिक धारदार करते. एकाच फेम्टोसेकंद स्पंदानेही β कमी केला, पण α वाढवला, त्यामुळे एकूण त्याने कमी नव्हे तर अधिक पेशी मारल्या. फेम्टोसेकंद आणि पिकोसेकंद यांच्या दरम्यान काहीतरी अचानक बदलते असे दिसते, आणि त्याचे कारण, लेखकांच्याच शब्दांत, सध्या अज्ञात आहे.
या ताटल्यांमधील पेशी आहेत, एकाच मोहिमेत किरणित केलेल्या, रुग्ण नव्हेत. हा अभ्यास देतो ती एक नव्या प्रकारची प्रयोगशाळा: सर्वांत सुरुवातीच्या रसायनशास्त्राच्या कालमापनावर दिलेला किरणोत्सर्ग, ज्याच्या आधारे किरणजीवशास्त्राचे सिम्युलेशन कोड (simulation codes), ज्यांची भाकिते आज खूप वेगवेगळी असतात, अखेर तपासता येतील.
