एका तरुण ग्रहमालेत जुना बर्फ
बीटा पिक्टोरिस (Beta Pictoris) ही पृथ्वीपासून 19.6 पार्सेक अंतरावरील, सुमारे 20 दशलक्ष वर्षे वयाची एक तरुण ग्रहमाला आहे. तिच्या ताऱ्याभोवती धूळ आणि अवशेषांची एक चकती आहे, जी आपल्याला अगदी तंतोतंत कडेकडून (edge-on) दिसते, आणि तिच्यात ग्रह तयार होत आहेत; त्यांपैकी तीन आधीच ज्ञात आहेत. ही चकती ताऱ्यापासून इतक्या दूरवर पसरलेली आहे की तिथले रेणू गोठायला हवेत.
तरीही तिच्यात आजवर कधीही थेट बर्फ दिसला नव्हता. आधीच्या शोधमोहिमांना 3 मायक्रोमीटरवरील पाण्याच्या बर्फाच्या पट्ट्याचे कोणतेही चिन्ह आढळले नव्हते. सुगावे अप्रत्यक्ष होते: चकतीत कार्बन मोनॉक्साइड वायूचा मोठा साठा आहे, जो ताऱ्याच्या प्रकाशाने 50 ते 300 वर्षांत नष्ट व्हायला हवा. म्हणजे हा वायू सतत भरून निघत असला पाहिजे, बहुधा धूमकेतू किंवा लहान बर्फाळ वस्तूंमधील टकरींमुळे.
कडेकडून दिसणारी चकती
बाल्टिमोर (Baltimore) येथील स्पेस टेलिस्कोप सायन्स इन्स्टिट्यूटचे (Space Telescope Science Institute) एस. के. बेट्टी (S. K. Betti) आणि अमेरिका व स्पेनमधील सहकाऱ्यांनी 7 डिसेंबर 2023 रोजी जेम्स वेब अवकाश दुर्बिणीच्या (James Webb Space Telescope) निकट-अवरक्त वर्णपटमापकाने (near-infrared spectrograph) या चकतीचे निरीक्षण केले. ताऱ्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन-दोन अशा चार क्षेत्रांनी सुमारे 109 बाय 250 खगोलीय एककांचा (astronomical units) प्रदेश व्यापला, तर एका संदर्भ ताऱ्यामुळे खुद्द बीटा पिक्टोरिसचा झगमगाट वजा करण्यास मदत झाली.
चमूने आधी पाण्याच्या बर्फाच्या पट्ट्याच्या खोलीचा नकाशा तयार केला: ती चकतीत सर्वत्र साधारण सारखीच आहे. त्यानंतर त्यांनी ताऱ्यापासून सुमारे 100 खगोलीय एकक अंतरावर, दोन्ही बाजूंना, वर्णपट काढले. हे दोन्ही वर्णपट जवळजवळ एकसारखे आहेत.
पाणी आणि कार्बन डायऑक्साइड
वर्णपटांमध्ये 2.7 ते 3.2 मायक्रोमीटरदरम्यान एक रुंद खळगा दिसतो — पाण्याच्या बर्फाची खूण — आणि 4.25 व 4.39 मायक्रोमीटरवर अधिक अरुंद खळगे दिसतात, जे त्याच्या दोन सामान्य समस्थानिक रूपांमधील (isotopic forms) कार्बन डायऑक्साइडच्या बर्फाचे आहेत. कार्बन मोनॉक्साइड केवळ वायूरूपात दिसतो, बर्फरूपात नाही.
या पट्ट्यांच्या खोलीवरून चमूचा अंदाज आहे की दृष्टिरेषेवर प्रति चौरस सेंटिमीटर पाण्याचे सुमारे 3 × 10¹⁷ रेणू आहेत, तर कार्बन डायऑक्साइडचे सुमारे 3 × 10¹⁶: म्हणजे 1 विरुद्ध 9.3 असे गुणोत्तर, किंवा पाण्याच्या तुलनेत सुमारे 11% कार्बन डायऑक्साइड. हे प्रमाण सूर्यमालेतील धूमकेतूंमध्ये (2.5% ते 30%) आणि जिथे ग्रह नुकतेच तयार होऊ लागले आहेत अशा चकत्यांमध्ये (7% ते 20%) आढळलेल्या कक्षेत बसते.
काचेसारखा बर्फ
पाण्याचा बर्फ स्फटिकरूप (crystalline) असू शकतो, ज्यात रेणू एका नियमित जाळीत रांगेत बसलेले असतात, किंवा अस्फटिक (amorphous), काचेसारखा अव्यवस्थित. स्फटिकरूप बर्फ वर्णपटात दोन स्पष्ट खुणा सोडतो: 1.65 मायक्रोमीटरवरील एक पट्टा आणि 3.1 मायक्रोमीटरवरील एक तीक्ष्ण शिखर. इथे यांपैकी एकही दिसत नाही. अस्फटिक बर्फाची प्रतिरूपे निरीक्षित पट्ट्याशी कितीतरी अधिक चांगली जुळतात.
कणांच्या एकूण घनफळापैकी जास्तीत जास्त 4% स्फटिकरूप बर्फ आहे — म्हणजे खुद्द बर्फाच्या 7% पेक्षा कमी. सिद्धान्तानुसार अवशेष-चकत्यांच्या (debris disks) आतील भागांत, जे त्यांच्या ताऱ्यांनी तापवलेले असतात, मुख्यतः स्फटिकरूप बर्फ अपेक्षित आहे — आणि पाण्याचा बर्फ आढळलेली दुसरी एकमेव अवशेष-चकती, HD 181327 भोवतीची, तिच्या आतील चकतीत स्फटिकरूप बर्फ दर्शवते. अधिक दूरवर, जुना अस्फटिक बर्फ अजूनही सर्रास आढळू शकतो. अस्फटिक राहण्यासाठी बर्फाने सुमारे 100 केल्विनच्या खाली राहायला हवे, किंवा प्रारणाने (radiation) अथवा कणांनी त्याचे स्फटिक मोडले गेले पाहिजेत.
गोठलेले मिश्रण
जड कार्बन-13 पासून बनलेल्या कार्बन डायऑक्साइडचा पट्टा शुद्ध कार्बन डायऑक्साइड बर्फाच्या तुलनेत सरकलेला आणि रुंदावलेला आहे. त्याचा आकार 10 ते 50 केल्विनदरम्यान मोजलेल्या, एक भाग कार्बन डायऑक्साइड आणि दहा भाग अस्फटिक पाणी अशा प्रयोगशाळेतील मिश्रणाशी सर्वाधिक जुळतो. म्हणजे कार्बन डायऑक्साइड बहुधा वेगळा, एकटा पडून नाही, तर पाण्याच्या बर्फात एकजीव मिसळलेला आहे — ताऱ्यापासून त्या अंतरावर धुळीचे तापमान सुमारे 48 केल्विन असण्याशी हे सुसंगत आहे.
ताऱ्यांच्या दरम्यान जन्मलेला?
जर एकाच मोठ्या टकरीने हा बर्फ मुक्त केला असता, तर कार्बन मोनॉक्साइड वायूप्रमाणेच तो टकरीच्या जागेजवळून जाणाऱ्या कक्षांनुसार पसरला असता. उलट, बर्फ समान पसरलेला आहे, आणि हे बर्फाळ वस्तूंमधील अगणित लहान टकरींकडे निर्देश करते. चकतीच्या बाहेरील भागात हे आघात प्रति सेकंद 2 किलोमीटरपेक्षा कमी वेगाने होणे अपेक्षित आहे — बर्फ स्फटिकरूप होण्यासाठी हा वेग फारच कमी आहे.
पाणी आणि कार्बन डायऑक्साइड यांचे प्रमाण ग्रह घडवणाऱ्या तरुण चकत्यांतील आणि धूमकेतूंमधील प्रमाणासारखे असल्याने, लेखक सुचवतात की, जर या सर्व बर्फांचा उगम समान असेल, तर ते बहुधा सुरुवातीच्या काळात, आंतरतारकीय अवकाशातील थंड, दाट मेघांमध्ये किंवा नवजात ताऱ्याच्या आवरणात तयार झाले. बर्फाळ वस्तूंच्या आत बंदिस्त राहिल्याने ते ताऱ्याच्या उष्णतेपासून वाचले असतील, जोपर्यंत टकरींनी त्यांचे दळून मायक्रॉन आकाराचे “मळकट” बर्फाचे कण केले नाहीत — असे कण, जे JWST ला आता दिसू शकतात.
