BARAFU YA ZAMANI KATIKA MFUMO CHANGA WA SAYARI
Beta Pictoris ni mfumo changa wa sayari, wenye umri wa takriban miaka milioni 20, katika umbali wa parseki 19.6 kutoka Dunia. Kuizunguka nyota yake kuna diski ya vumbi na vifusi (debris disk) inayoonekana sawasawa kwa ubavu (edge-on), ambamo sayari zinaundika; tatu kati yake tayari zinajulikana. Diski hiyo inaenea mbali sana na nyota kiasi kwamba molekuli zilizoko huko zinapaswa kuganda.
Hata hivyo, hakuna barafu iliyowahi kuonekana ndani yake moja kwa moja. Utafutaji wa awali haukupata dalili yoyote ya bendi ya barafu ya maji katika mikromita 3. Vidokezo vilikuwa vya njia isiyo ya moja kwa moja: diski ina akiba kubwa ya gesi ya kaboni monoksidi, ambayo mwanga wa nyota unapaswa kuiharibu ndani ya miaka 50 hadi 300. Kwa hiyo gesi hiyo lazima inajazwa upya, kwa uwezekano mkubwa zaidi na migongano kati ya kometi au miili midogo yenye barafu.
Diski, ikionekana kwa ubavu
S. K. Betti, wa Space Telescope Science Institute huko Baltimore, na wenzake nchini Marekani na Hispania waliichunguza diski hiyo tarehe 7 Desemba 2023 kwa spektrografu ya karibu-infraredi ya James Webb Space Telescope. Maeneo manne, mawili kila upande wa nyota, yalifunika eneo la takriban vizio 109 kwa 250 vya astronomia, huku nyota ya marejeo ikisaidia kuondoa mng’ao wa Beta Pictoris yenyewe.
Timu kwanza ilichora ramani ya kina cha bendi ya barafu ya maji: ni takriban sawa kila mahali katika diski. Kisha ilitoa spektra katika umbali wa takriban vizio 100 vya astronomia kutoka kwa nyota, pande zote mbili. Spektra hizo mbili karibu zinafanana kabisa.
Maji na kaboni dioksidi
Spektra zinaonyesha mbonyeo mpana kati ya mikromita 2.7 na 3.2, alama ya barafu ya maji, na mibonyeo myembamba zaidi katika mikromita 4.25 na 4.39, inayotokana na barafu ya kaboni dioksidi katika maumbo yake mawili ya kawaida ya isotopu. Kaboni monoksidi inaonekana kama gesi tu, si kama barafu.
Kutokana na kina cha bendi hizi, timu inakadiria takriban molekuli 3 × 10¹⁷ za maji kwa kila sentimita ya mraba kwenye mstari wa kuona, dhidi ya takriban 3 × 10¹⁶ za kaboni dioksidi: uwiano wa 1 kwa 9.3, au takriban 11% ya kaboni dioksidi ikilinganishwa na maji. Hiyo iko ndani ya wigo uliopatikana katika kometi za Mfumo wa Jua (2.5% hadi 30%) na katika diski ambamo sayari zinaanza tu kuundika (7% hadi 20%).
Barafu kama kioo
Barafu ya maji inaweza kuwa ya fuwele, molekuli zikiwa zimepangika katika kimiani cha kawaida, au amofasi (amorphous), isiyo na mpangilio kama kioo. Barafu ya fuwele huacha alama mbili bainifu katika spektra: bendi katika mikromita 1.65 na kilele chembamba katika mikromita 3.1. Hakuna kati ya hizo inayoonekana hapa. Modeli za barafu amofasi zinalingana na bendi iliyoonekana vizuri zaidi kwa mbali.
Isizidi 4% ya ujazo wote wa punje ni barafu ya fuwele — chini ya 7% ya barafu yenyewe. Nadharia inatarajia barafu iwe hasa ya fuwele katika sehemu za ndani za diski za vifusi, zinazopashwa joto na nyota zao — na diski nyingine pekee ya vifusi ambamo barafu ya maji imegunduliwa, ile inayozunguka HD 181327, inaonyesha barafu ya fuwele katika diski yake ya ndani. Mbali zaidi, barafu ya zamani ya amofasi ingeweza kubaki ya kawaida. Ili ibaki amofasi, barafu lazima ibaki chini ya takriban kelvini 100, au fuwele zake zivunjwe na mionzi au chembe.
Mchanganyiko ulioganda
Bendi ya kaboni dioksidi iliyoundwa kwa kaboni 13, iliyo nzito zaidi, imehama na kupanuka ikilinganishwa na ile ya barafu safi ya kaboni dioksidi. Umbo lake linalingana vizuri zaidi na mchanganyiko wa maabara wa sehemu moja ya kaboni dioksidi kwa sehemu kumi za maji amofasi, uliopimwa kati ya kelvini 10 na 50. Kwa hiyo huenda kaboni dioksidi haikai peke yake, bali imechanganyika kwa ukaribu ndani ya barafu ya maji — jambo linalopatana na halijoto za vumbi za takriban kelvini 48 katika umbali huo kutoka kwa nyota.
Ilizaliwa kati ya nyota?
Kama mgongano mmoja mkubwa ungeiachilia barafu, ingefuata obiti zinazopita karibu na mahali pa ajali, kama inavyofanya gesi ya kaboni monoksidi. Badala yake, barafu imeenea sawasawa, jambo linaloashiria migongano midogo mingi sana kati ya miili yenye barafu. Katika diski ya nje, migongano hii inatarajiwa kutokea kwa kasi ya chini ya kilomita 2 kwa sekunde, polepole mno kuweza kuigeuza barafu kuwa fuwele.
Kwa kuwa uwiano wa maji na kaboni dioksidi unafanana na ule wa diski changa zinazounda sayari na wa kometi, waandishi wanapendekeza kwamba, ikiwa barafu hizi zote zina asili moja, huenda ziliundwa mapema, katika mawingu baridi na mazito ya anga kati ya nyota au katika gubiko la nyota iliyozaliwa karibuni. Zikiwa zimefungiwa ndani ya miili yenye barafu, zingeepuka joto la nyota, hadi migongano ilipozisaga kuwa punje za barafu “chafu” za ukubwa wa mikromita moja, ambazo JWST sasa inaweza kuziona.
