Uzay ve astronomiÖn baskıGözlem3 dk okuma

GENÇ BİR GEZEGEN SİSTEMİNDE ESKİ BUZ

Beta Pictoris, Dünya’dan 19,6 parsek uzaklıkta, yaklaşık 20 milyon yaşında genç bir gezegen sistemi. Yıldızının çevresinde, tam kenardan görülen bir toz ve enkaz diski uzanıyor; bu diskte gezegenler oluşuyor ve bunlardan üçü zaten biliniyor. Disk yıldızdan o kadar uzağa uzanıyor ki oradaki moleküllerin donması gerekir.

Yine de diskte şimdiye dek hiç doğrudan buz görülmemişti. Daha önceki aramalar 3 mikrometredeki su buzu bandına dair hiçbir iz bulamamıştı. İpuçları dolaylıydı: disk büyük miktarda karbon monoksit gazı barındırıyor ve yıldız ışığının bu gazı 50 ila 300 yıl içinde yok etmesi gerekir. Demek ki bu gaz sürekli yenileniyor olmalı; büyük olasılıkla kuyrukluyıldızlar ya da küçük buzlu cisimler arasındaki çarpışmalarla.

Kenardan görülen disk

Baltimore’daki Space Telescope Science Institute’tan S. K. Betti ile ABD ve İspanya’daki meslektaşları, diski 7 Aralık 2023’te James Webb Uzay Teleskobu’nun yakın kızılötesi spektrografıyla gözlemledi. Yıldızın her iki yanında ikişer tane olmak üzere dört alan, yaklaşık 109’a 250 astronomik birimlik bir bölgeyi kapsadı; bir referans yıldız ise Beta Pictoris’in kendi parıltısını gidermeye yardımcı oldu.

Ekip önce su buzu bandının derinliğinin haritasını çıkardı: bant diskin her yerinde kabaca aynı derinlikte. Ardından yıldızdan yaklaşık 100 astronomik birim uzakta, iki yanda da tayf elde etti. İki tayf neredeyse özdeş.

Su ve karbondioksit

Tayflar 2,7 ile 3,2 mikrometre arasında geniş bir çukur gösteriyor; bu, su buzunun imzası. 4,25 ve 4,39 mikrometrede ise daha dar çukurlar var; bunlar iki yaygın izotopik biçimiyle karbondioksit buzundan geliyor. Karbon monoksit buz olarak değil, yalnızca gaz olarak görünüyor.

Bu bantların derinliğinden yola çıkan ekip, görüş doğrultusu boyunca santimetrekare başına yaklaşık 3 × 10¹⁷ su molekülü, karbondioksit içinse yaklaşık 3 × 10¹⁶ molekül olduğunu tahmin ediyor: 1’e 9,3’lük bir oran, yani suya göre yaklaşık %11 karbondioksit. Bu değer, Güneş Sistemi’ndeki kuyrukluyıldızlarda (%2,5 ile %30) ve gezegenlerin oluşmaya yeni başladığı disklerde (%7 ile %20) bulunan aralığın içinde kalıyor.

Cam gibi buz

Su buzu, moleküllerin düzenli bir örgüde sıralandığı kristal biçimde ya da cam gibi düzensiz amorf biçimde olabilir. Kristal buz, tayfta iki belirgin iz bırakır: 1,65 mikrometrede bir bant ve 3,1 mikrometrede keskin bir tepe. Burada ikisi de görünmüyor. Amorf buz modelleri gözlenen bandı çok daha iyi açıklıyor.

Tanelerin toplam hacminin en fazla %4’ü kristal buz — buzun kendisinin %7’sinden azı. Kuram, enkaz disklerinin yıldızlarınca ısıtılan iç bölgelerinde çoğunlukla kristal buz bekliyor — su buzu tespit edilmiş tek diğer enkaz diski olan HD 181327’nin çevresindeki disk de iç diskinde kristal buz gösteriyor. Daha dışarıda ise eski amorf buz yaygın kalabilir. Amorf kalabilmek için buzun yaklaşık 100 kelvinin altında kalması ya da kristallerinin ışınım veya parçacıklar tarafından parçalanması gerekir.

Donmuş bir karışım

Daha ağır olan karbon-13 ile oluşan karbondioksit bandı, saf karbondioksit buzununkine göre kaymış ve genişlemiş. Biçimi en iyi, 10 ile 50 kelvin arasında ölçülmüş, bir birim karbondioksite on birim amorf su içeren bir laboratuvar karışımıyla örtüşüyor. Dolayısıyla karbondioksit muhtemelen kendi başına durmuyor, su buzunun içine sıkı sıkıya karışmış durumda — bu da yıldızdan o uzaklıkta yaklaşık 48 kelvinlik toz sıcaklıklarıyla tutarlı.

Yıldızların arasında mı doğdu?

Buzu tek bir büyük çarpışma salmış olsaydı, buz da karbon monoksit gazı gibi çarpışma noktasının yakınından geçen yörüngeleri izlerdi. Oysa buz eşit biçimde dağılmış; bu da buzlu cisimler arasındaki çok sayıda daha küçük çarpışmaya işaret ediyor. Dış diskte bu çarpışmaların saniyede 2 kilometrenin altındaki hızlarda gerçekleşmesi bekleniyor; bu, buzu kristal hâle getiremeyecek kadar yavaş.

Su ve karbondioksit oranları genç gezegen oluşturan disklerinkine ve kuyrukluyıldızlarınkine benzediği için yazarlar şunu öne sürüyor: tüm bu buzların ortak bir kökeni varsa, bunlar muhtemelen erken, yıldızlararası uzayın soğuk ve yoğun bulutlarında ya da yeni doğmuş yıldızın zarfında oluştu. Buzlu cisimlerin içine hapsolarak yıldızın ısısından kaçmış olmalılar; ta ki çarpışmalar onları, JWST’nin artık görebildiği, mikron boyutunda “kirli” buz tanelerine öğütene dek.