Sararin samaniyaKafin bugawaLuraKaratun minti 5

WATA ƘATUWAR DUNIYA CIKE DA HYDROGEN MAI NAUYI

Deuterium hydrogen ne da aka ƙara wa neutron a cikin cibiyarsa (nucleus). An samar da shi ne a lokacin Big Bang, kusan atom 2.5 ga kowane atom 100,000 na hydrogen, kuma tun daga lokacin taurari ƙona shi kawai suke yi. Duk da haka, a wurare masu matuƙar sanyi inda taurari ke samuwa, sinadarai (chemistry) za su iya tara deuterium a cikin wasu nau’ukan ƙanƙara da ƙwayoyin sinadarai na organic, suna ɗaga kasonsa da ninki goma-goma sau da dama (orders of magnitude). Don haka rabon deuterium zuwa hydrogen, wanda ake rubutawa D/H, wani kundin tarihi ne na inda abu (matter) ya taɓa kasancewa.

A Tsarin Rana, Jupiter da Saturn suna kusa da ƙimar asali ta gajimaren da ya haifi Rana (solar nebula), kusan 2 × 10⁻⁵. Uranus da Neptune suna da kusan ninki biyu, abin da galibi ake danganta wa abubuwan ƙanƙara da suka haɗiye, waɗanda ragowarsu ke wanzuwa a matsayin taurari masu wutsiya (comets).

Wata duniya a cikin ƙyallin tauraronta

ε Ind Ab ita ce Jupiter ta farko mai girma (mature) kuma mai sanyi da aka ɗauki hotonta a kewayen wani tauraro: tana da shekaru kusan biliyan 4, nauyinta ninki 6 zuwa 8 na Jupiter, kuma tana kewaya wani tauraro dwarf na nau’in K (K-type dwarf) na kusa a nisan astronomical unit 16, tauraron da ke nisan parsec 3.6. Zafin jikinta kusan kelvin 275 ne.

A ranar 25 ga Oktoba 2025, wata ƙungiya da Jerry Xuan, na Jami’ar California (University of California), ke jagoranta ta nuna mata na’urar spectrograph ta infrared na kusa (near-infrared spectrograph) NIRSpec ta na’urar hangen nesa James Webb Space Telescope tsawon awa 4.4. Wahalar ita ce: a tsawon igiyar haske (wavelength) na micromita 4.1, tauraron ya fi duniyar haske kusan ninki miliyan ɗaya. An ajiye tsakiyarsa a wajen fagen gani (field of view), amma tsarin diffraction ɗinsa ya ci gaba da mamaye hotunan farko (raw images). Ƙungiyar ta bambanta su biyun ta hanyar spectra ɗinsu, domin tauraro mai kelvin 4,700 da duniya mai kelvin 275 suna da layukan sha (absorption lines) daban-daban sosai. Idan aka haɗa dukkan tsawon igiyoyin haske, duniyar tana fitowa fili da rabon sigina zuwa hayaniya (signal-to-noise ratio) na kusan 600.

Nau’o’i goma sha biyu, har da methane mai nauyi

Spectrum ɗin ya bayyana nau’o’i goma sha biyu na ƙwayoyin sinadarai (molecular variants): nau’ukan methane, ruwa da carbon monoxide na yau da kullum da masu nauyi, da kuma carbon dioxide, hydrogen sulphide da ammonia. Daga cikinsu, CH₃D — methane da aka maye gurbin atom ɗaya na hydrogen da deuterium a cikinsa — an gano shi a matakin sigma 48.

Carbon, oxygen, sulphur da nitrogen duk sun ƙaru da kusan ninki iri ɗaya, ninki 4.5 zuwa 5.7 na matakansu a tauraron da duniyar ke kewayawa. Wannan tsari iri ɗaya shi ne wanda ake gani a Jupiter.

Methane yana ba da D/H = 5.4 × 10⁻⁵. Amma ƙwayoyin hydrogen (hydrogen molecules), waɗanda su ne mafi yawan sararin iskar duniyar, ba sa bayyana a cikin waɗannan bayanai, kuma methane da hydrogen ba sa raba deuterium daidai wa daida. Lissafi biyu masu zaman kansu sun sanya ma’aunin gyara (correction factor) tsakanin 1.10 da 1.35. Gabaɗayan rabon duniyar ya fito D/H = (4.4 ± 0.7) × 10⁻⁵: kusan ninki biyu na na Jupiter, kamar Uranus da Neptune. Don tabbatarwa, wannan hanya ɗaya ta sake samun ƙimar da aka wallafa ga brown dwarf WISE 0855.

Jadawalin yawan abubuwa (element abundances) ga Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune da ε Ind Ab.

Carbon, oxygen, sulphur da nitrogen (da’irori) da deuterium (murabba’ai), idan aka kwatanta da tauraron kowace duniya: ε Ind Ab tana da abubuwa masu nauyi (heavy elements) irin na Jupiter amma D/H na ƙatuwar duniyar ƙanƙara. — Hoto na 4, Xuan et al. (2026), arXiv:2611.10129.

Ba gajimaren haihuwa ba ne, don haka ƙanƙara ce

Shin gajimaren da ya haifi duniyar zai iya kasancewa mai yawan deuterium kawai? A’a. Tun da taurari lalata shi kawai suke yi, babu wani gajimare da zai iya wuce ƙimar Big Bang, 2.527 × 10⁻⁵ — kuma duniyar ta fi hakan.

Ɗayan hanyar ita ce wadda ake danganta wa Uranus da Neptune: haɗiye ƙaƙƙarfan abubuwa masu yawan deuterium. Ƙaruwar iri ɗaya tana nuna ƙaƙƙarfan abubuwa da aka tara a bayan layukan daskarewa (frost lines) na nitrogen ko carbon monoxide, kusan astronomical unit 56 da 36 daga tauraron. Wannan ya fi kewayar yanzu nisa, don haka watakila duniyar ta yi ƙaura zuwa ciki. Wani samfurin abun ciki (composition model) ya ba da kusan nauyin Duniya 89 na abubuwa masu nauyi da ƙaƙƙarfan abubuwan suka kawo. Don daidaita duka waɗannan abubuwa da deuterium, dole ne ƙanƙarar ruwa ta kasance da D/H ≈ 1.5 × 10⁻², ko kuma abubuwan organic masu jure zafi (refractory organic matter) da kusan 5 × 10⁻². Idan duka biyun sun ba da gudummawa, rabin haka zai isa.

Taurari masu wutsiya (comets) na Tsarin Rana, da aka auna a ruwansu, suna tsakanin 1.4 da 5.3 × 10⁻⁴. Gina duniyar daga irin waɗannan comets zai buƙaci carbon da oxygen a kusan ninki 200 na matakin tauraron, maimakon ninki 5 da aka gani. Iskar gas daga faifan (disc) da ke watsewa ita ma ba ta dace ba: a lokacin da za ta iya samun ƙarin deuterium, duniyar za ta buƙaci kusan shekaru biliyan 2 don ninka nauyinta.

Jadawalin rabon D/H a sikelin logarithm ga duniyoyi, comets, faifai da protostars.

D/H da aka auna a duniyoyi, comets, faifai (discs) da protostars. ε Ind Ab (tauraro ja) tana tare da Uranus da Neptune; comets na Tsarin Rana suna kusa da 10⁻⁴, 3I/ATLAS kusa da 10⁻². — Hoto na 3, Xuan et al. (2026), arXiv:2611.10129.

Ƙanƙarar da ta fito daga sanyi

Ƙimomi masu tsanani haka suna nan: a cikin comet na sararin tsakanin taurari 3I/ATLAS, mai D/H ≈ 10⁻² a ruwansa da ≈ 3 × 10⁻² a methane ɗinsa, da kuma a cikin ƙwayoyin sinadarai na organic da ke kewayen protostars. A ganin marubutan, ε Ind Ab ta tara ƙaƙƙarfan abubuwa na asali (pristine solids) da aka haifa a wuri mai matuƙar sanyi, waɗanda aka gada daga gajimaren ƙwayoyin sinadarai (molecular cloud) ba tare da an sake zafafa su ba.

A wata ma’ana, kayan sararin tsakanin taurari (interstellar material) za su iya barin babbar alama har ma a kan ƙatuwar duniyar iskar gas. Abu na gaba a jerin ƙungiyar: auna D/H iri ɗaya a kan babban samfurin duniyoyi masu sanyi, don ganin yadda tsarin duniyoyi (planetary systems) ke gadon kayan gajimaren da suka haife su da kuma sake sarrafa su.