जड हायड्रोजनने भरलेला एक महाकाय ग्रह
ड्युटेरियम म्हणजे केंद्रकात एक न्यूट्रॉन जोडलेला हायड्रोजन. तो महास्फोटात (Big Bang) तयार झाला, प्रत्येक 100,000 हायड्रोजन अणूंमागे सुमारे 2.5 अणू या प्रमाणात, आणि तेव्हापासून तारे केवळ तो जाळत आले आहेत. तरीही, जिथे तारे जन्मतात अशा अतिशय थंड ठिकाणी, रसायनशास्त्र काही बर्फांमध्ये आणि सेंद्रिय रेणूंमध्ये ड्युटेरियमचा साठा करू शकते, आणि त्यांच्यातील त्याचा वाटा अनेक दशमान श्रेणींनी (orders of magnitude) वाढवू शकते. म्हणून ड्युटेरियम-ते-हायड्रोजन गुणोत्तर, ज्याला D/H असे लिहितात, पदार्थ कुठे कुठे राहून आला आहे याची नोंद ठेवते.
सूर्यमालेत, गुरू आणि शनी सौर तेजोमेघाच्या (solar nebula) मूळ मूल्याच्या जवळ आहेत, सुमारे 2 × 10⁻⁵. युरेनस आणि नेपच्यूनमध्ये याच्या सुमारे दुप्पट आहे; याचे श्रेय सहसा त्यांनी गिळलेल्या बर्फाळ पिंडांना दिले जाते, ज्यांचे अवशेष धूमकेतूंच्या रूपात टिकून आहेत.
ताऱ्याच्या झगमगाटातील एक ग्रह
ε Ind Ab हा दुसऱ्या ताऱ्याभोवती प्रतिमा घेतलेला पहिला प्रौढ, थंड गुरू-सदृश ग्रह आहे: सुमारे 4 अब्ज वर्षे वयाचा, गुरूच्या 6 ते 8 पट वस्तुमानाचा, आणि 3.6 पार्सेक अंतरावरील एका जवळच्या K-प्रकारच्या बटू ताऱ्याभोवती 16 खगोलीय एककांवर (astronomical units) परिभ्रमण करणारा. त्याचे तापमान सुमारे 275 केल्विन आहे.
25 ऑक्टोबर 2025 रोजी, University of California चे जेरी शुआन (Jerry Xuan) यांच्या नेतृत्वाखालील एका पथकाने जेम्स वेब अंतराळ दुर्बिणीचा (James Webb Space Telescope) निकट-अवरक्त वर्णपटमापक (spectrograph) NIRSpec त्याच्याकडे 4.4 तास रोखला. अडचण अशी: 4.1 मायक्रोमीटर तरंगलांबीवर, तारा ग्रहापेक्षा जवळजवळ दशलक्ष पट अधिक तेजस्वी आहे. त्याचा गाभा दृष्टिक्षेत्राबाहेर ठेवला गेला, पण तरीही त्याच्या विवर्तन-आकृतिबंधाचे (diffraction pattern) कच्च्या प्रतिमांवर वर्चस्व होते. पथकाने वर्णपटांच्या आधारे दोघांना वेगळे केले, कारण 4,700 केल्विनचा तारा आणि 275 केल्विनचा ग्रह यांच्या शोषण-रेषा खूप वेगळ्या असतात. सर्व तरंगलांबींची बेरीज केल्यावर, ग्रह सुमारे 600 च्या संकेत-ते-गोंगाट गुणोत्तराने (signal-to-noise ratio) उठून दिसतो.
बारा प्रकार, त्यांत एक जड मिथेन
वर्णपटातून बारा आण्विक रूपे दिसतात: मिथेन, पाणी आणि कार्बन मोनॉक्साइड यांची सामान्य आणि अधिक जड रूपे, शिवाय कार्बन डायऑक्साइड, हायड्रोजन सल्फाइड आणि अमोनिया. त्यांपैकी, CH₃D — ज्यातील एका हायड्रोजन अणूची जागा ड्युटेरियमने घेतली आहे असा मिथेन — 48 सिग्मा पातळीवर आढळतो.
कार्बन, ऑक्सिजन, सल्फर आणि नायट्रोजन हे सर्व जवळजवळ एकाच गुणकाने समृद्ध आहेत: यजमान ताऱ्यातील पातळ्यांच्या 4.5 ते 5.7 पट. हाच एकसमान आकृतिबंध गुरूमध्ये दिसतो.
मिथेनवरून D/H = 5.4 × 10⁻⁵ मिळते. पण वातावरणाचा बहुतांश भाग असलेले हायड्रोजन रेणू या माहितीत अदृश्य आहेत, आणि मिथेन व हायड्रोजन ड्युटेरियम समान वाटून घेत नाहीत. दोन स्वतंत्र गणनांनुसार दुरुस्ती-गुणक 1.10 ते 1.35 यांच्या दरम्यान आहे. ग्रहाचे एकूण गुणोत्तर D/H = (4.4 ± 0.7) × 10⁻⁵ येते: गुरूच्या सुमारे दुप्पट, युरेनस आणि नेपच्यूनप्रमाणे. पडताळणी म्हणून, हीच पद्धत WISE 0855 या तपकिरी बटूसाठी (brown dwarf) प्रकाशित मूल्य पुन्हा मिळवते.

कार्बन, ऑक्सिजन, सल्फर आणि नायट्रोजन (वर्तुळे) आणि ड्युटेरियम (चौरस), प्रत्येक ग्रहाच्या ताऱ्याच्या सापेक्ष: ε Ind Ab मध्ये गुरूसारखी जड मूलद्रव्ये आहेत, पण D/H एखाद्या बर्फाळ महाकाय ग्रहाचे आहे. — आकृती 4, Xuan et al. (2026), arXiv:2611.10129.
जन्मढग नव्हे, म्हणून बर्फ
ग्रहाचा जन्मढगच ड्युटेरियमने अधिक समृद्ध असू शकेल का? नाही. तारे तो केवळ नष्ट करत असल्याने, कोणताही ढग महास्फोटाचे मूल्य, 2.527 × 10⁻⁵, ओलांडू शकत नाही — आणि ग्रह त्याच्या वर आहे.
दुसरा मार्ग म्हणजे युरेनस आणि नेपच्यूनसाठी पुढे केला जाणारा: ड्युटेरियम-समृद्ध घन पदार्थ गिळणे. एकसमान समृद्धी अशा घन पदार्थांकडे निर्देश करते जे नायट्रोजन किंवा कार्बन मोनॉक्साइडच्या हिमरेषांपलीकडे (frost lines) गोळा झाले, ताऱ्यापासून सुमारे 56 आणि 36 खगोलीय एककांवर. ते सध्याच्या कक्षेपेक्षा दूर आहे, म्हणून ग्रह आतल्या बाजूला स्थलांतरित झाला असावा. एका रचना-प्रतिरूपानुसार (composition model) घन पदार्थांनी सुमारे 89 पृथ्वी-वस्तुमान इतकी जड मूलद्रव्ये आणली. ही मूलद्रव्ये आणि ड्युटेरियम दोन्ही जुळवण्यासाठी, पाण्याच्या बर्फाचे D/H ≈ 1.5 × 10⁻² असले पाहिजे, किंवा दुर्द्रावी (refractory) सेंद्रिय पदार्थाचे सुमारे 5 × 10⁻². दोघांनीही हातभार लावला असेल, तर याच्या निम्मे पुरेसे ठरेल.
सूर्यमालेतील धूमकेतूंचे, त्यांच्या पाण्यात मोजलेले, मूल्य 1.4 ते 5.3 × 10⁻⁴ यांच्या दरम्यान असते. अशा धूमकेतूंपासून ग्रह घडवायचा तर कार्बन आणि ऑक्सिजन ताऱ्याच्या पातळीच्या सुमारे 200 पट लागतील, निरीक्षित 5 पटींऐवजी. विरून जाणाऱ्या चकतीतील (disc) वायूही अपयशी ठरतो: तो समृद्ध होऊ शकेल तोपर्यंत, ग्रहाला आपले वस्तुमान दुप्पट करण्यासाठी सुमारे 2 अब्ज वर्षे लागतील.

ग्रह, धूमकेतू, चकत्या आणि आदितारे यांच्यात मोजलेले D/H. ε Ind Ab (लाल तारा) युरेनस आणि नेपच्यूनसोबत बसतो; सूर्यमालेतील धूमकेतू 10⁻⁴ च्या आसपास आहेत, 3I/ATLAS 10⁻² जवळ. — आकृती 3, Xuan et al. (2026), arXiv:2611.10129.
थंडीतून आलेला बर्फ
इतकी टोकाची मूल्ये खरोखर अस्तित्वात आहेत: आंतरतारकीय धूमकेतू 3I/ATLAS मध्ये, ज्याच्या पाण्यात D/H ≈ 10⁻² आणि मिथेनमध्ये ≈ 3 × 10⁻² आहे, आणि आदिताऱ्यांभोवतीच्या सेंद्रिय रेणूंमध्ये. लेखकांच्या मते, ε Ind Ab ने अतिशय थंड वातावरणात जन्मलेले आणि पुन्हा न तापता आण्विक ढगाकडून (molecular cloud) वारशाने मिळालेले मूळ, अस्पर्शित घन पदार्थ गोळा केले.
दुसऱ्या शब्दांत, आंतरतारकीय पदार्थ एखाद्या वायुरूप महाकाय ग्रहावरही मोठी छाप सोडू शकतो. पथकाच्या यादीत पुढचे काम: थंड ग्रहांच्या मोठ्या नमुन्यावर हेच D/H मापन, ग्रहमाला आपल्या जन्मढगांचा पदार्थ कसा वारशाने घेतात आणि त्यावर पुन्हा कशी प्रक्रिया करतात हे पाहण्यासाठी.
