Vũ trụ & thiên vănBản tiền ấn phẩmQuan sát5 phút đọc

MỘT HÀNH TINH KHỔNG LỒ ĐẦY HYDRO NẶNG

Đơteri là hydro có thêm một neutron trong hạt nhân. Nó được tạo ra trong Vụ Nổ Lớn, với khoảng 2,5 nguyên tử trên mỗi 100.000 nguyên tử hydro, và kể từ đó các ngôi sao chỉ đốt cháy nó. Thế nhưng ở những nơi rất lạnh, nơi các ngôi sao hình thành, hóa học có thể dồn đơteri vào một số loại băng và phân tử hữu cơ, nâng tỷ phần của nó lên nhiều bậc độ lớn. Vì vậy, tỷ lệ đơteri trên hydro, ký hiệu D/H, là một bản ghi chép về những nơi vật chất đã từng đi qua.

Trong Hệ Mặt Trời, Sao Mộc và Sao Thổ nằm gần giá trị ban đầu của tinh vân Mặt Trời, khoảng 2 × 10⁻⁵. Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương có khoảng gấp đôi, điều thường được cho là do những thiên thể băng mà chúng đã nuốt, phần sót lại của những thiên thể này vẫn còn tồn tại dưới dạng sao chổi.

Một hành tinh trong ánh chói của ngôi sao

ε Ind Ab là hành tinh kiểu Sao Mộc lạnh và trưởng thành đầu tiên được chụp ảnh quanh một ngôi sao khác: khoảng 4 tỷ năm tuổi, khối lượng gấp 6 đến 8 lần Sao Mộc, quay ở khoảng cách 16 đơn vị thiên văn quanh một ngôi sao lùn loại K ở gần, cách xa 3,6 parsec. Nhiệt độ của hành tinh khoảng 275 kelvin.

Ngày 25 tháng 10 năm 2025, một nhóm do Jerry Xuan, thuộc Đại học California, dẫn đầu đã hướng phổ kế cận hồng ngoại NIRSpec của Kính thiên văn Không gian James Webb về phía nó trong 4,4 giờ. Khó khăn là: ở bước sóng 4,1 micromet, ngôi sao sáng hơn hành tinh gần một triệu lần. Lõi của ngôi sao được giữ bên ngoài trường nhìn, nhưng hình nhiễu xạ của nó vẫn lấn át các ảnh thô. Nhóm nghiên cứu đã phân biệt hai nguồn sáng nhờ quang phổ của chúng, vì một ngôi sao 4.700 kelvin và một hành tinh 275 kelvin có các vạch hấp thụ rất khác nhau. Cộng gộp trên mọi bước sóng, hành tinh nổi bật với tỷ số tín hiệu trên nhiễu khoảng 600.

Mười hai biến thể, trong đó có một mêtan nặng

Quang phổ cho thấy mười hai biến thể phân tử: các phiên bản thông thường và nặng hơn của mêtan, nước và cacbon monoxit, cùng với cacbon điôxit, hydro sunfua và amoniac. Trong số đó, CH₃D — mêtan có một nguyên tử hydro được thay bằng đơteri — được phát hiện ở mức 48 sigma.

Cacbon, oxy, lưu huỳnh và nitơ đều được làm giàu theo cùng một hệ số xấp xỉ nhau, gấp 4,5 đến 5,7 lần mức của ngôi sao chủ. Kiểu làm giàu đồng đều đó chính là kiểu thấy ở Sao Mộc.

Mêtan cho D/H = 5,4 × 10⁻⁵. Nhưng các phân tử hydro, thành phần chính của khí quyển, lại vô hình trong dữ liệu này, và mêtan với hydro không chia sẻ đơteri ngang nhau. Hai phép tính độc lập cho hệ số hiệu chỉnh nằm giữa 1,10 và 1,35. Tỷ lệ tổng thể của hành tinh ra D/H = (4,4 ± 0,7) × 10⁻⁵: khoảng gấp đôi Sao Mộc, giống Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương. Để kiểm chứng, cùng phương pháp đó tìm lại được giá trị đã công bố cho sao lùn nâu WISE 0855.

Biểu đồ độ phổ biến của các nguyên tố đối với Sao Mộc, Sao Thổ, Sao Thiên Vương, Sao Hải Vương và ε Ind Ab.

Cacbon, oxy, lưu huỳnh và nitơ (hình tròn) và đơteri (hình vuông), so với ngôi sao của mỗi hành tinh: ε Ind Ab có các nguyên tố nặng giống Sao Mộc nhưng lại có D/H của một hành tinh khổng lồ băng. — Hình 4, Xuan và cộng sự (2026), arXiv:2611.10129.

Không phải đám mây khai sinh, vậy là băng

Liệu đám mây khai sinh ra hành tinh có đơn giản là giàu đơteri hơn không? Không. Vì các ngôi sao chỉ phá hủy đơteri, không đám mây nào có thể vượt quá giá trị của Vụ Nổ Lớn, 2,527 × 10⁻⁵ — và hành tinh này lại nằm trên mức đó.

Con đường còn lại là con đường được viện dẫn cho Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương: nuốt những vật rắn giàu đơteri. Sự làm giàu đồng đều chỉ tới các vật rắn được gom lại bên ngoài đường tuyết (frost line) của nitơ hoặc của cacbon monoxit, cách ngôi sao lần lượt khoảng 56 và 36 đơn vị thiên văn. Như thế là xa hơn quỹ đạo hiện tại, nên hành tinh có thể đã di cư vào phía trong. Một mô hình thành phần cho thấy khoảng 89 khối lượng Trái Đất nguyên tố nặng đã được các vật rắn mang tới. Để khớp cả các nguyên tố này lẫn đơteri, băng nước phải có D/H ≈ 1,5 × 10⁻², hoặc chất hữu cơ khó bay hơi (refractory) phải có khoảng 5 × 10⁻². Nếu cả hai cùng đóng góp, chỉ cần một nửa mức đó.

Các sao chổi của Hệ Mặt Trời, đo trong nước của chúng, có giá trị từ 1,4 đến 5,3 × 10⁻⁴. Xây dựng hành tinh từ những sao chổi như vậy sẽ đòi hỏi cacbon và oxy ở mức khoảng 200 lần mức của ngôi sao, thay vì 5 lần như quan sát được. Khí từ đĩa đang tan biến cũng không phù hợp: vào lúc khí này có thể được làm giàu, hành tinh sẽ cần khoảng 2 tỷ năm để tăng gấp đôi khối lượng.

Biểu đồ tỷ lệ D/H trên thang logarit cho các hành tinh, sao chổi, đĩa và tiền sao.

D/H đo được ở các hành tinh, sao chổi, đĩa và tiền sao. ε Ind Ab (ngôi sao màu đỏ) nằm cùng Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương; các sao chổi của Hệ Mặt Trời nằm quanh 10⁻⁴, 3I/ATLAS gần 10⁻². — Hình 3, Xuan và cộng sự (2026), arXiv:2611.10129.

Băng đến từ giá lạnh

Những giá trị cực đoan như vậy có tồn tại: trong sao chổi liên sao 3I/ATLAS, với D/H ≈ 10⁻² trong nước và ≈ 3 × 10⁻² trong mêtan của nó, và trong các phân tử hữu cơ quanh các tiền sao. Theo các tác giả, ε Ind Ab đã bồi tụ những vật rắn nguyên sơ sinh ra trong một môi trường rất lạnh và được thừa hưởng từ đám mây phân tử mà không bị nung nóng lại.

Nói cách khác, vật chất liên sao có thể để lại dấu ấn đáng kể ngay cả trên một hành tinh khí khổng lồ. Bước tiếp theo trong danh sách của nhóm: thực hiện cùng phép đo D/H trên một mẫu lớn hơn gồm các hành tinh lạnh, để xem các hệ hành tinh thừa hưởng và tái chế vật chất của những đám mây khai sinh ra chúng như thế nào.