फुग्यावरचा स्थिर विद्युतभार कोण पळवतो? खोलीतील रेडॉन
भौतिकशास्त्राच्या वर्गातला हा एक अभिजात प्रयोग आहे. दोन फुगे केसाळ कातडीने घासा, त्यांना शेजारी-शेजारी टांगा, आणि ते एकमेकांना दूर ढकलतात: प्रत्येकावर ऋण विद्युतभार असतो. दोऱ्यांचा कोन आणि फुग्यांमधील अंतर मोजा, आणि कूलॉम्बचा नियम (Coulomb’s law) त्यांचा भार सांगतो. पण थोडा वेळ थांबा, आणि फुगे हळूहळू पुन्हा एकमेकांकडे झुकू लागतात. भार गळून जात असतो. पण कुठे?
विसंवाहक (insulators) आपला भार त्यांच्या अंतर्भागातून, पृष्ठभागावरून, हवेत आयन उत्सर्जित करून, किंवा हवेतील विरुद्ध भाराचे आयन आकर्षित करून गमावू शकतात. इथे दोरे म्हणजे प्रचंड विद्युतरोध असलेली पातळ मासेमारीची दोरी आहे: त्यांच्यातून जाणारा विद्युतप्रवाह नगण्य आहे. म्हणजे उरते ती हवा.
किरणोत्सारी हवा
खोलीतील हवा कधीच पूर्णपणे उदासीन (neutral) नसते. मातीतून झिरपणारा रेडॉन हा किरणोत्सारी वायू तिच्यात त्याच्या अल्पायुषी वंशजांसह क्षय पावतो. प्रत्येक क्षय एक वेगवान अल्फा किंवा बीटा कण बाहेर फेकतो, जो आपल्या मार्गातील हवेच्या रेणूंचे इलेक्ट्रॉन हिरावून घेतो. आयनांची एक जोडी तयार करायला सुमारे 34 इलेक्ट्रॉनव्होल्ट लागतात, त्यामुळे 5.49 दशलक्ष इलेक्ट्रॉनव्होल्टचा एकच अल्फा कण आपल्यामागे शेकडो हजार आयन सोडतो. वैश्विक किरण आणि जमिनीतून येणारे गॅमा किरण आणखी थोडी भर घालतात.
हीच प्रक्रिया एकेकाळी प्रारण मोजण्यासाठीच वापरली जात असे: रॉंटजेन (Röntgen), बेकरेल (Becquerel) आणि हेस (Hess) यांच्या अग्रणी कार्यात, भारित विद्युतदर्शक (electroscope) किती वेगाने आपला भार गमावतो, यावरून हवेचे आयनीकरण किती तीव्रतेने होत आहे हे कळत असे.
एक गॅरेज, एक फोन आणि सशाची कातडी
अलास्का अँकरेज विद्यापीठातील (University of Alaska Anchorage) भौतिकशास्त्रज्ञ जे. पँटालिओन (J. Pantaleone) यांनी हा प्रयोग 81 घनमीटर आकाराच्या एका रिकाम्या तळघरातील गॅरेजमध्ये उभारला. एका स्वस्त रेडॉन संसूचकाने आणि एका गॅमा-किरण संसूचकाने हवेचे मापन केले. जानेवारीत, जमीन गोठलेली असताना, रेडॉन 0.74 पिकोक्युरी प्रति लिटरपर्यंत आणि आर्द्रता 28% पर्यंत पोहोचली; उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला रेडॉन 0.39 पर्यंत घसरला आणि आर्द्रता 52% पर्यंत वाढली.
तीन आकारांच्या फुग्यांच्या जोड्या प्रत्येकी सुमारे एक मिनिट सशाच्या कातडीने घासल्या गेल्या, आणि मग प्रयोग करणारी व्यक्ती खोलीबाहेर गेल्यानंतर, 2.5 मीटर अंतरावरून 60 मिनिटे त्यांचे चित्रीकरण केले गेले. एका चित्रफीत-विश्लेषण प्रोग्रामने दर 40 सेकंदांनी दोऱ्यांचे कोन मोजले, ज्यावरून काळानुसार बदलणारा भार मिळाला. सुरुवातीचा नेहमीचा भार सुमारे 0.7 मायक्रोकूलॉम्ब होता — सुमारे 30,000 व्होल्ट.

हिवाळ्यात, एका तासात मोठ्या, मध्यम आणि लहान फुग्यावरील भार (वरून खाली); काळ्या रेषा म्हणजे जुळवलेले वक्र (fits). — आकृती 2, Pantaleone (2026), arXiv:2611.08521.
दोन गळत्या, दोन वेग
पहिल्या काही मिनिटांत भार नेहमी वेगाने निघून जातो, मग अधिक हळूहळू.
सुरुवातीची गळती हवेतील आयनांमुळे असणे शक्य नाही, इतकी ती वेगवान असते: मंद, जड आयनांपासून प्रतिरूप जितका प्रवाह मान्य करते त्या 0.20 नॅनोअँपिअरपेक्षा हे प्रवाह अधिक असतात, आणि समान भारासाठी ते हिवाळ्यापेक्षा उन्हाळ्यातील दमट हवेत सुमारे तिप्पट असतात. पँटालिओन ही सुरुवातीची गळती फुग्याच्या पृष्ठभागावरून बाहेर पडणाऱ्या पाण्याच्या आयनांमुळे होते असे मानतात — बहुवारिकांमध्ये (polymers) ज्ञात असलेला एक परिणाम.
एका तासानंतर, चित्र बदलते. प्रवाह खूपच लहान, अधिक स्थिर, आणि दोन्ही ऋतूंत सारखे असतात. ते एका साध्या प्रतिरूपात बसतात: किरणोत्सारामुळे खोलीत सर्वत्र लहान आयन निर्माण होतात, आणि नाहीसा होण्यापूर्वी फुग्यांपर्यंत पोहोचू शकेल इतक्या जवळ जन्मलेला प्रत्येक आयन फुगे आपल्याकडे ओढून घेतात. लहान आयन सरासरी सुमारे 16 सेकंद टिकतो; माहितीशी जुळवण्यासाठी, पँटालिओन यांनी त्या प्रवासासाठी दिलेला वेळ उन्हाळ्यात 17 सेकंद आणि हिवाळ्यात 9 सेकंद ठेवला. भार जितका मोठा, तितकी पोहोच दूरवर.

60 मिनिटांनंतरचा प्रवाह भागिले खोलीतील लहान आयनांपासून शक्य असलेला कमाल प्रवाह, फुग्यांच्या भाराच्या पोहोचेच्या तुलनेत: उन्हाळा (पोकळ वर्तुळे) आणि हिवाळा (भरीव) प्रतिरूपाला (वक्र) अनुसरतात. — आकृती 4, Pantaleone (2026), arXiv:2611.08521.
सर्वात मोठ्या भारांसाठी, मोजलेला प्रवाह खोलीतील किरणोत्सार पुरवू शकणाऱ्या कमाल प्रवाहाच्या जवळ पोहोचतो: गॅरेजमध्ये निर्माण होणारा जवळजवळ प्रत्येक धन लहान आयन फुगे गोळा करत असतात.
एका फोनच्या किमतीत प्रयोगशाळा
सर्वात महागडे उपकरण स्मार्टफोन होते, यावर पँटालिओन भर देतात; रेडॉन आणि गॅमा संसूचक आता त्याहून कमी किमतीत मिळतात. शोधनिबंधाचा शेवट विद्यार्थ्यांसाठीच्या प्रकल्पांनी होतो. धुराच्या डब्यातून (fog can) सोडलेल्या धुरामुळे उशिराची गळती मंदावली पाहिजे, कारण लहान आयन धुराच्या कणांना चिकटतात आणि कमी अंतर जातात; हवा गाळल्याने ती वेगावली पाहिजे, जोपर्यंत गाळण्या किरणोत्सारी अणूही काढून टाकत नाहीत. लहान खोली, व्हिनाइल किंवा मायलारचे (mylar) फुगे, किंवा मक्याच्या पिठाचा (corn starch) थर — यांपैकी प्रत्येक गोष्ट या कहाणीच्या वेगळ्या भागाची कसोटी घेऊ शकेल — स्थिर विद्युतभार असलेला फुगा म्हणजे वेषांतर केलेला प्रारण-संसूचकच ठरतो.
