YAUDARAR GPS A TEKU: WURARE 31 A TASWIRAR DUNIYA
A Mayu 2025, jirgin ruwa mai ɗaukar kwantena MSC Antonia, mai nauyin tan 75,000, ya maƙale a Bahar Maliya. An danganta lamarin da yaudarar GPS (GPS spoofing): wani ya watsa siginonin tauraron ɗan adam na ƙarya, masu ƙarfi fiye da na gaskiya, ta yadda na’urar karɓar jirgin ta lissafa wurin da ba daidai ba. Ba kamar toshewa (jamming) ba, wanda kawai yake hana siginar, yaudara tana sa na’urorin su yi kamar suna aiki daidai yayin da suke ƙarya. Jirgin ya zauna a maƙale fiye da makonni biyar.
Siginonin kewayawa na tauraron ɗan adam na farar hula ba a ɓoye su ba kuma ba a tabbatar da sahihancinsu ba. An nuna yaudara a kan motoci, jirage marasa matuƙi (drones) da jiragen ruwa a gwaje-gwajen da aka sarrafa. Amma yaya ta yaɗu a tekunan duniya? Ba wanda ya auna hakan.
Kowane jirgin ruwa yana faɗin inda yake
Jiragen ruwa masu nauyin fiye da tan 300 (gross tonnes) da dukkan jiragen fasinja dole ne su ɗauki na’urar AIS, wadda ke watsa sunansu, wurin GPS, saurinsu da alƙiblarsu. Anna Raymaker, Raheem Beyah da abokan aikinsu a Georgia Institute of Technology sun yi amfani da bayanan AIS na duniya daga kamfanin Spire Global, waɗanda taurarin ɗan adam da tashoshin ƙasa suka tattara daga ƙarshen Nuwamba 2024 zuwa farkon Fabrairu 2025 — jiragen ruwa fiye da 367,000 — da wasu bayanan yanki biyu na jama’a don tantancewa.
Hanyarsu tana aiki a matakai biyu:
- Jirgi bayan jirgi, wani Kalman filter — sanannen kayan aikin hasashe — yana hasashen inda ya kamata kowane jirgi ya kasance a gaba. Wuraren da ke kan tudu, sauri fiye da knots 60 ko tsalle fiye da kilomita 5 daga hasashen ana yi musu alama; ana ƙirga lamari ne kawai idan aƙalla kashi 70% na wurare a cikin mintuna 30 ba na al’ada ba ne.
- A tsakanin jiragen ruwa, kowane lamari yana zama “layin tsalle”. Inda layukan jiragen ruwa da yawa masu zaman kansu suka haɗu a yanki guda, ƙungiyar tana gano yanki. Abubuwan ban mamaki da suka shafi jirgi ɗaya kawai — na’urorin da suka lalace, lambobin shaida da aka sake amfani da su, yaudarar kai da gangan — ana ajiye su a gefe.
An gwada ta a tashoshin jiragen ruwa 22 mafi cunkoso a duniya, inda ba a san da wata yaudara ba, hanyar tana yi wa ƙasa da kashi 0.1% na jiragen ruwa alama a tsakiyar ƙima (median), ba ta taɓa wuce kashi 1% ba.
Da’irori, layuka da ɓacewa-bayyana
Binciken ya gano lokuta 17,936 marasa al’ada a kan jiragen ruwa 2,663 — awanni 31,328 na kewayawa da ba zai yiwu a zahiri ba — da aka haɗa cikin wurare 31 masu dorewa. Aƙalla 22 suna nuna hujjoji masu ƙarfi na yaudara: 13 sun dace da rahotanni masu zaman kansu, kuma 9 ba a taɓa ba da rahotonsu ba.
Hanyoyin ƙaryar suna da siffofi huɗu:
- da’irori, inda jiragen ruwa ke bayyana kamar suna zagaye wani wuri guda — mafi yawa a Bahar Aswad da Tekun Gabashin Sin;
- layuka madaidaita masu tsawon kilomita da dama, siffar da ta fi yawa gaba ɗaya (yankuna 14);
- taruwa wuri ɗaya, inda aka “ɗauke” jiragen ruwa da dama a gaɓar Gaza zuwa cikin ƙasa, a kan filin jirgin sama na Queen Alia a Jordan;
- tsalle-tsalle marasa tsari.
Yankin Bahar Aswad shi ne mafi dorewa, yana shafar jiragen ruwa tsakanin 902 da 2,297 gwargwadon iyakar da aka ɗauka, har da wani jirgin ruwan yawon buɗe ido wanda bayanansa a gaɓar Sochi suka kusan zama ba za a iya karanta su ba. Kusa da Port Sudan, ƙungiyar ta sami hanyoyin ƙarya madaidaita a kan daidai latitude ɗaya, har zuwa lamba ta biyar bayan ɗigo, kamar na MSC Antonia — a Janairu 2025, watanni biyar kafin maƙalewar. A Mashigin Hormuz, yaudara mai dorewa ta riga ta bayyana a farkon 2025.
Abin da ya fi ba da mamaki shi ne ruwayen farar hula. A ranar 31 ga Disamba, kusan jiragen ruwa 200 a Gulf of Mexico sun yi tsalle a lokaci guda a kan layukan arewa-kudu da gabas-yamma; lamarin ya bayyana a bayanan jama’a na Amurka ma. Lokuta masu maimaituwa kuma sun bayyana a kewayen Tsibiran Canary.
Makami, illa ko rufa-rufa
Marubutan sun danganta yankuna da yawa da rikice-rikice — kariyar sararin sama kusa da Gaza, ayyukan soja a Bahar Aswad — kuma sun gano jiragen ruwa 16 zuwa 215 da aka sanya wa takunkumi, galibi jiragen mai (tankers), waɗanda wataƙila suka ƙirƙiri wuraren ƙarya na kansu, kamar wani jirgin mai da ke nuna wuraren ƙarya a cikin ƙasa kusa da Vladivostok. Suna mai da hankali su kira waɗannan alaƙoƙi zato (hypotheses): AIS tana rubuta wurin da jirgi ya lissafa ne kawai, don haka ba za a iya gano inda masu watsawa suke ba ko a danganta su ba tare da auna siginar rediyo ba.
Ƙididdigarsu iyaka ce ta ƙasa — yaudara gajera, ƙarama ko ta jirgi ɗaya tana kuɓuce wa hanyar — a cikin makonni goma kawai. Amma yankunan suna dawowa a wurare iri ɗaya, da siffofi iri ɗaya. Wannan, in ji ƙungiyar, yana sa a iya hasashensu sosai don taswirorin haɗari da za su gargaɗi matuƙa kafin su shiga. Babban jirgin ruwa yana buƙatar mil na teku ɗaya zuwa biyu don ya tsaya ko ya juya da ƙarfi, don haka ko ɗan jinkiri wajen gano wurin ƙarya zai iya ƙarewa da maƙalewa ko karo.
