अंतराळातून दिसलेले एका AI डेटा सेंटरचे टर्बाइन
2024 मध्ये अमेरिकेतील डेटा सेंटरनी देशातील विजेपैकी सुमारे 4.7% वीज वापरली, आणि 2030 पर्यंत, मुख्यत्वे कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे, ते 9.5 ते 15.3% वीज वापरू शकतील. मोठे डेटा सेंटर वीज-जाळ्याला जोडायला कित्येक वर्षे लागू शकतात, म्हणून काही विकासक आता जागेवरच स्वतःची वीज तयार करतात. 2026 च्या पहिल्या सहामाहीत, डेटा सेंटरना थेट वीज पुरवण्यासाठी विकसित होत असलेली वायू-आधारित क्षमता जवळजवळ दुप्पट होऊन 189 गिगावॉट झाली.
वायू जाळल्याने नायट्रोजन ऑक्साइडे बाहेर पडतात. ती हवेतील नायट्रोजन डायऑक्साइडची (NO₂) पातळी वाढवतात आणि ओझोन व सूक्ष्म कण तयार होण्यास हातभार लावतात, जे जवळपासच्या आणि वाऱ्याच्या दिशेने पुढे राहणाऱ्या लोकांच्या आरोग्याला हानी पोहोचवतात. तरीही, चायनीज युनिव्हर्सिटी ऑफ हाँगकाँग आणि हाँगकाँग विद्यापीठ येथील भूगोलतज्ज्ञ आणि नगर-नियोजक Will Qiang, Bo Huang, Xingjian Liu आणि Harry Lee निदर्शनास आणतात त्याप्रमाणे, जागेवरील या जनित्रांमुळे होणारे प्रदूषण क्वचितच थेट मोजले गेले होते.
फिरते म्हणून वर्गीकृत केलेला ताफा
त्यांचा अभ्यास-विषय आहे MZX Tech LLC द्वारे चालवला जाणारा वायू-टर्बाइनचा ताफा, जो SpaceXAI च्या Colossus 2 डेटा सेंटरला वीज पुरवतो. ते साउथहेवन, मिसिसिपी येथे, टेनेसीच्या राज्यसीमेच्या सुमारे 1.6 किलोमीटर दक्षिणेला उभे आहे. मे 2026 पर्यंत हा ताफा सुमारे 1.5 गिगावॉटपर्यंत वाढला होता — लेखक नमूद करतात त्याप्रमाणे, अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या अणुभट्टीशी तुलना करता येईल इतका — आणि जुलैपर्यंत सुमारे 1.8 गिगावॉटपर्यंत.
मिसिसिपीच्या नियामकांनी त्याच्या युनिट्सना फिरते स्रोत म्हणून चालवण्याची परवानगी दिली: हलवता येणाऱ्या चॅसीवरील टर्बाइन, 12 महिन्यांपेक्षा कमी काळ राहतील असे नियोजन असलेले, वीज केंद्रासाठीचे परवाने आणि उत्सर्जन-मर्यादा यांतून सूट मिळालेले. हा ताफा तासागणिक उत्सर्जनाची माहिती प्रसिद्ध करत नाही, आणि अलीकडे कार्यरत असलेला सर्वात जवळचा अधिकृत NO₂ मापक सुमारे 25 किलोमीटर दूर आहे.
कक्षेतून दिसलेले दृश्य
पथकाने TEMPO चा आधार घेतला: भूस्थिर कक्षेतील एक उपकरण, जे दिवसाच्या उजेडातील प्रत्येक तासाला निरीक्षण करते. ते NO₂ चा “स्तंभ” मोजते: जमिनीच्या प्रत्येक तुकड्यावरील हवेत असलेल्या वायूचे प्रमाण. पथकाने टर्बाइनभोवतीच्या 2026 मधील प्रत्येक स्कॅनची तुलना 2024 आणि 2025 मध्ये त्याच दिवशी, त्याच तासाला घेतलेल्या स्कॅनशी केली — ज्यामुळे ऋतूंचा परिणाम रद्द होतो — आणि भोवतालच्या क्षेत्राची पार्श्वभूमी वजा केली.
एप्रिल ते जुलै 2026 या काळात, टर्बाइनपासून 5 किलोमीटरच्या आत NO₂ त्याच्या नेहमीच्या पातळीच्या सुमारे 49% ने वाढला. 2025 मधील त्याच महिन्यांत, पहिली युनिट्स येण्यापूर्वी, काहीही बदलले नव्हते. वेगळी कक्षा आणि वेगळी प्रक्रिया असलेल्या दुसऱ्या एका उपग्रहाने, TROPOMI ने, अनेक वर्षांच्या कमी मूल्यांनंतर तीच उडी पाहिली. अमेरिकेतील 656 शहरी ठिकाणांशी तुलना करता, साउथहेवनमधील 2026 ची वाढ सर्वात असामान्य होती: विसंगती-गुणांक 4.63, तर इतर एकाही ठिकाणाने 1.82 ओलांडला नव्हता, आणि 2020 पासूनच्या कोणत्याही वर्षात एकाही ठिकाणाने कधीही 2.68 ओलांडला नव्हता. उन्हाळ्याच्या उत्तरार्धात, ही वाढ याहूनही सुमारे 2.4 पट मोठी होती.
ताफ्याचे ठसे
अनेक सुगावे इतर कशाकडे नव्हे, तर टर्बाइनकडेच निर्देश करतात:
- ती ताफ्यासोबत वाढली. क्षमता 0.7 गिगावॉटपेक्षा कमी असताना वाढ लहान राहिली, मग 2026 च्या वसंत ऋतूत ताफ्याने 1.0 आणि 1.5 गिगावॉट ओलांडले तसतशी ती चढत गेली. उत्सर्जन-नियंत्रण नसलेल्या टर्बाइनच्या प्रत्येक अतिरिक्त 100 मेगावॉटने मोजता येईल अशी एक पायरी जोडली.
- ती वाऱ्याच्या मागोमाग जाते. प्रत्येक स्कॅन एकाच सामायिक वाऱ्याच्या दिशेनुसार फिरवला असता, अतिरिक्त NO₂ चा एक पट्टा त्या जागेपासून वाऱ्याच्या दिशेने पसरलेला दिसला — पण केवळ 2026 च्या वाऱ्यांसह.
- स्थिर हवेत ती शिखर गाठते. सेकंदाला 3 मीटरपेक्षा कमी वेगाचे वारे निरीक्षणांपैकी 37% होते, पण वाढीपैकी सुमारे तीन-चतुर्थांश वाढ त्यांच्या काळातली होती: ज्याचा धूर-लोट रेंगाळतो अशा स्थानिक स्रोताची ही खूण आहे.
- अंतरासोबत ती ओसरते, आणि टर्बाइनपासून सुमारे 3.9 किलोमीटरवर निम्म्यावर येते.
ही वाढ घडवण्यासाठी जवळच्या दोन वीज केंद्रांना त्यांच्या नोंदवलेल्या उत्सर्जनाच्या सुमारे 75 पट उत्सर्जन करावे लागले असते. टर्बाइन येण्यापूर्वी त्या जागेवर झालेल्या बांधकामाने कोणताही ठसा सोडला नाही, आणि लुईझियानामधील एका मोठ्या डेटा सेंटरच्या बांधकाम-स्थळानेही नाही. त्याच उपग्रह-स्कॅनमध्ये दिसलेल्या इतर 15 शहरांपैकी एकाही शहरात लक्षणीय वाढ दिसली नाही.
राज्यसीमेच्या पलीकडे
सुमारे 116,000 लोक प्रदूषण-केंद्रात (hotspot) राहतात, जिथे वाढ सर्वाधिक होती. त्यांपैकी दोन-तृतीयांश — 65.5% — टेनेसीच्या बाजूला, दक्षिण मेम्फिसमध्ये राहतात. प्रदूषण-केंद्रात सुमारे 30,000 मुले आणि 65 किंवा त्याहून अधिक वयाचे 18,000 लोक आहेत. तेथील 76% रहिवासी बिगर-हिस्पॅनिक कृष्णवर्णीय आहेत (टेनेसीच्या बाजूला 93%), आणि 27% संघीय दारिद्र्यरेषेखाली राहतात; याउलट शेल्बी काउंटी, टेनेसी येथे हे प्रमाण 52% आणि 18%, तर डेसोटो काउंटी, मिसिसिपी येथे 33% आणि 10% आहे. लेखकांच्या मते, ही तफावत राज्यसीमा ओलांडून दक्षिण मेम्फिसमधील प्रामुख्याने कृष्णवर्णीय वस्त्यांमध्ये शिरणारा धूर-लोट दर्शवते.
प्रदूषण-केंद्रात एकही अधिकृत NO₂ मापक नाही. सर्वात जवळचे दोन मापक, 25 आणि 28 किलोमीटर दूर, त्याच्या बाहेर आहेत, आणि उपग्रहांना त्यांच्यावर कोणतीही वाढ दिसली नाही. दरम्यान, त्याच जागेवर बांधल्या जात असलेल्या एका कायमस्वरूपी वीज केंद्राला, त्याच्या परवान्यानुसार, आपल्या निष्कास वायूवर प्रक्रिया करणे आणि आपल्या उत्सर्जनावर सतत देखरेख ठेवणे बंधनकारक आहे; तात्पुरत्या ताफ्यावर अशी कोणतीही अट नाही, आणि सतत देखरेखही नाही.
हानीचा हिशेब
ताफ्यातील युनिट्सची यादी आणि संचालनाच्या नोंदींवरून, पथक तासाला सुमारे 216 किलोग्रॅम नायट्रोजन ऑक्साइडे इतक्या उत्सर्जनाचा अंदाज बांधते — वर्षाला सुमारे 1,900 टन, म्हणजे कायमस्वरूपी केंद्राच्या टर्बाइनच्या एकत्रित वार्षिक मर्यादेच्या सुमारे पाच पट. मग हवेच्या गुणवत्तेच्या दोन प्रारूपांनी या उत्सर्जनाचे रूपांतर सूक्ष्म कण आणि आरोग्यावरील परिणामांमध्ये केले.
मुख्य प्रारूप वर्षाला सुमारे 4.4 अकाली मृत्यू देते, ज्यांचे मूल्य सुमारे 49 दशलक्ष डॉलर आहे. निष्कास वायू जमिनीच्या पातळीवरच राहतो असे गृहीत धरल्यास 5.4 ते 6.0 मिळतात, आणि कण मृत्युदरावर कसा परिणाम करतात याचा अधिक अलीकडचा अंदाज हा आकडा जवळजवळ दुप्पट करून सुमारे 8.5 वर नेतो. या आकड्यांत टर्बाइनने थेट उत्सर्जित केलेले कण, NO₂ शी संबंधित दमा आणि ओझोन यांचा समावेश नाही.
कण कित्येक तासांच्या प्रवासात तयार होत असल्याने, मृत्यूंपैकी केवळ निम्मे मृत्यू सुमारे 150 किलोमीटरच्या आत होतात. त्यांपैकी 35.2% टेनेसीच्या वाट्याला येतात, 18.2% मिसिसिपीच्या, आणि 46.6% इतर राज्यांच्या: 81.8% मृत्यू ताफ्याला परवानगी देणाऱ्या राज्याच्या बाहेर होतात.
एका वर्षाचा सापळा
ताफ्यात दोन प्रकारच्या टर्बाइनचे मिश्रण आहे. निवडक उत्प्रेरकी क्षपण (selective catalytic reduction, SCR) — निष्कास वायूतून नायट्रोजन ऑक्साइडे काढून टाकणारी एक मानक प्रक्रिया — नसलेल्या टर्बाइननी सुमारे 78% वीज, पण 98% नायट्रोजन ऑक्साइडे निर्माण केली. त्या सर्वांना SCR बसवल्यास अंदाजित मृत्यूंपैकी सुमारे 88% मृत्यू टळतील. केवळ सर्वात स्वच्छ युनिट्स आधी चालवल्यानेही 20 ते 34% मृत्यू टळतील.
मग ते अनिवार्य का करू नये? घड्याळामुळे. लेखकांच्या हिशेबानुसार, नवीन टर्बाइनवरील SCR टाळलेल्या आरोग्य-हानीच्या रूपाने आपला खर्च केवळ 9 ते 10 वर्षांनंतर वसूल करते. एक किंवा दोन वर्षांच्या मुक्कामाच्या हिशेबाने पाहिल्यास, खर्च कधीच वसूल होत नाही. 30 वर्षांच्या सेवाकाळात, सर्व राज्ये मोजल्यास, ते आपल्या खर्चाच्या 1.49 ते 1.62 पट परतावा देते. केवळ मिसिसिपीची स्वतःची हानी मोजल्यास, 30 वर्षांतही फक्त 0.27 ते 0.29 मिळते.
तरीही परवान्याची मुदत संपल्यावर हे टर्बाइन नाहीसे होत नाहीत: भाडेपट्ट्याने देणारा पक्ष त्यांचा घसारा 25 वर्षांत धरतो, आणि इतरत्र पुन्हा तैनात केलेले तात्पुरते टर्बाइन वर्षानुवर्षे चालले आहेत. लेखकांचा निष्कर्ष असा की उत्सर्जन-मानके उपकरणे जिथे जातील तिथे त्यांच्यासोबत जायला हवीत — तपासणीसाठी उपग्रहांसह, कारण साउथहेवनमध्ये जमिनीवरील जाळ्याला जे दिसू शकले नाही ते त्यांनी पाहिले.
