जीवशास्त्रप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ३ मिनिटे

विषाणूला विद्युत आकर्षणाने उभारलेले दुसरे कवच मिळते

RNA जनुकसंचय असलेले अनेक साधे विषाणू स्वतःला स्वतःच उभारतात. संसर्ग झालेल्या पेशी कवच-प्रथिनाच्या प्रती भरपूर प्रमाणात तयार करतात, आणि या प्रती विषाणूच्या RNA भोवती जमून एक संरक्षक कवच, म्हणजे कॅप्सिड, तयार करतात. E. coli या जिवाणूला संसर्ग करणाऱ्या MS2 या बॅक्टेरियोफाजमध्ये हे परीक्षानळीतही घडते: 180 कवच-प्रथिने MS2 च्या RNA भोवती जमून सुमारे 30 नॅनोमीटर रुंद कवच उभारतात, आणि त्याची रचना खऱ्या विषाणूसारखीच असते.

ही उभारणी कशामुळे होते? MS2 वरील बहुतेक अभ्यासांनी त्याच्या RNA च्या एका भागाचा आणि कवच-प्रथिनाचा जो बळकट, विशिष्ट बंध असतो त्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. पण तो भाग नसलेल्या RNA भोवतीही कवचे तयार होतात. दुसरा संभाव्य स्पष्टीकरण म्हणजे RNA वरील आणि प्रथिनावरील भारित गटांमधील साधे विद्युत आकर्षण, जे द्रावणातील क्षारानुसार कमी-जास्त होते. MS2 मध्ये या दोन परिणामांना वेगळे करणे कठीण आहे.

विषाणूच स्वतःचा साचा

हार्वर्ड विद्यापीठ, प्रिन्स्टन विद्यापीठ आणि सॅन दिएगो स्टेट विद्यापीठातील LaNell Williams, Amelia Paine, Kellianne Kornick, Rees Garmann आणि Vinothan Manoharan यांना त्यांना वेगळे करण्याचा मार्ग सापडला. कवच-प्रथिनाला RNA ऐवजी त्यांनी साचा म्हणून अखंड MS2 विषाणूच देऊ केला. या विषाणूचे RNA कॅप्सिडमध्ये बंद असल्याने विशिष्ट RNA बंध शक्य नाही, आणि त्याचा आकार क्षारानुसार बदलत नाही.

त्यांनी विषाणू आणि कवच-प्रथिनाच्या जोड्या (डायमर) 1.25 ते 20 मायक्रोमोलर या सांद्रतेत मिसळल्या आणि 10 मिनिटांनंतरचा परिणाम इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक, जेल, प्रकाश विकिरण आणि संसर्ग चाचण्यांनी तपासला.

कवचांवर वाढणारी कवचे

  • 5 मायक्रोमोलरखाली काहीच घडले नाही. त्या सांद्रतेपासून पुढे विषाणूंभोवती प्रथिनाचे अतिरिक्त थर तयार झाले.
  • 5 मायक्रोमोलरला — म्हणजे प्रति विषाणू 100 कवच-प्रथिन जोड्या, जे तत्त्वतः संपूर्ण दुसऱ्या कवचासाठी पुरेसे आहे — फारच थोड्या विषाणूंवर थर दिसला, आणि तोही अपूर्ण होता.
  • 15 मायक्रोमोलर आणि त्यावर सूक्ष्मदर्शी चित्रांतील बहुतेक विषाणू पूर्णपणे वेढलेले दिसले, अनेकांना तिसरा किंवा त्यापुढचा थरही होता, आणि काही विषाणू-जोड्यांनी एकच बाह्य कवच वाटून घेतले होते. तरीही लेखक सांगतात की 15 मायक्रोमोलरलाही थर नसलेले किंवा अर्धवट थर असलेले बरेच कण होते, आणि 20 वरही काही विषाणू उघडे राहिले.
  • विषाणू नसताना 15 मायक्रोमोलरला कवच-प्रथिनांनी स्वतःहून काहीच उभारले नाही: विषाणू बीज म्हणून काम करतो.

भार आणि क्षार

त्याच परिस्थितीत मोजले असता कवच-प्रथिनाच्या जोड्यांवर आभासी धन भार आणि विषाणूंवर ऋण भार आढळला. क्षाराचेही महत्त्व आहे: स्वच्छ अतिरिक्त थर केवळ सुमारे 100 मिलीमोलर सोडियम क्लोराइडभोवतीच तयार झाले. क्षाराशिवाय विषाणू एकमेकांना चिकटून गोळा झाले; 1,000 मिलीमोलरला कवचे ठिगळलेली निघाली.

विषाणू जिवाणूंना चिकटण्यासाठी वापरतो ते प्रथिन — त्याचे परिपक्वता प्रथिन — सुरुवातीचा बिंदू ठरत होते का? नाही: ते नसलेल्या विषाणू-सदृश कणांभोवतीही अतिरिक्त थर तयार झाले. मात्र नवे थर कधी कधी ते झाकून टाकतात. जितके जास्त कवच-प्रथिन घातले, तितके थर चढलेले विषाणू जिवाणूंच्या F-पिलीना — हे प्रथिन ज्यांना जोडले जाते त्या रचनांना — कमी चिकटले आणि कमी जिवाणूंना संसर्ग झाला. थर चढलेले काही विषाणू तरीही चिकटत असल्याने, थर कवचावर कुठेही, यादृच्छिक जागी बसतात असे दिसते.

अर्ध्यावर थांबणारे कवच

लेखकांच्या मते अतिरिक्त थर एका बीजापासून वाढतात: आधी एक ठिपका तयार व्हावा लागतो, त्यासाठी पुरेसे प्रथिन लागते, आणि मग तो पसरतो. हा उंबरठा, 5 मायक्रोमोलर, उघड्या RNA भोवती कवचे वाढताना आधी आढळलेल्या सुमारे 2 मायक्रोमोलरपेक्षा जास्त आहे — आणि देऊ करण्यासाठी विशिष्ट बंध नसलेल्या साच्याशी हे जुळते.

इतकी दुसरी कवचे बंद होण्याआधीच का थांबतात? लेखक प्रत्यास्थ किंमत सुचवतात: कॅप्सिड RNA पेक्षा कडक असते, आणि बाह्य थराला तो ज्यावर विसावतो त्या कवचापेक्षा वेगळी वक्रता लागेल. विशिष्ट RNA–प्रथिन बंधांसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या विषाणूतही केवळ विद्युत आकर्षण कवचाची उभारणी घडवू शकते, असा त्यांचा निष्कर्ष आहे. थरांचे असे कण एखाद्या दिवशी अधिक टिकाऊ विषाणू-सदृश कण घडवायला — उदाहरणार्थ औषधे वाहून नेण्यासाठी — उपयोगी पडतील; पण ती सध्या एक शक्यताच आहे, आणि इथली चाचणी फक्त परीक्षानळीत झाली आहे.