KWA NINI MITEREMKO INAYOYEYUKA YA TIBET HUPOROMOKA KWA MAKUNDI

Ardhi iliyoganda daima (permafrost) — ardhi inayobaki imeganda mwaka mzima — inapata joto kote kwenye Uwanda wa Juu wa Tibet, na mandhari inaitikia. Mojawapo ya maitikio yake ya kushangaza zaidi ni poromoko la kuyeyuka linalorudi nyuma (retrogressive thaw slump). Ardhi yenye barafu nyingi inapofichuka na kuyeyuka, udongo huporomoka, huteleza na kutiririka kuteremka; kisha ukuta mwinuko wa juu hurudi nyuma kupanda mteremko, na kovu hukua mwaka baada ya mwaka. Maporomoko haya yanaweza kuhamisha kiasi kikubwa cha udongo, mashapo na kaboni ya kikaboni, na kuathiri mito, ubora wa maji na mimea iliyo chini. Orodha za hivi karibuni zinaonyesha idadi na shughuli zake zikiongezeka kwenye uwanda.

Uporomokaji unaochagua

Fumbo ni mahali yanapotokea. Ongezeko la joto ni pana, lakini maporomoko si mapana. Uwanda unapokatwa katika miraba ya km 10 × 10, miraba iliyo juu katika orodha — 0.17%, 0.69% na 1.20% tu ya eneo — ina 50%, 80% na 90% ya maporomoko yote katika orodha. Miteremko jirani mara nyingi hutenda kwa njia tofauti kabisa.

Hakuna kipengele kimoja kinachoeleza hili. Halijoto, unyevu, mteremko, barafu ya ardhini na kifuniko cha ardhi vyote vina umuhimu, lakini athari zake si za mstari na zinatofautiana eneo hadi eneo. Yuting Yang, Gang Mei na wenzao wa Chuo Kikuu cha Jiosayansi cha China huko Beijing, pamoja na Chuo Kikuu cha Chang’an huko Xi’an, wanapendekeza kuviangalia kwa pamoja.

Ramani ya udhaifu

Zana yao ni Uga wa Kudhoofika kwa Miteremko (Hillslope Weakening Field): ramani ya jinsi kila mteremko ulivyodhoofika, ikilinganishwa na mingine katika eneo lake, kutokana na hali zake za pamoja za joto, unyevu, udongo, umbo la ardhi, ardhi iliyoganda daima, barafu ya ardhini na kifuniko cha ardhi.

Utafiti unahusu maeneo saba ya uwanda, yaliyokatwa katika vipande vya miteremko 37,749 — miteremko ya asili kutoka kilele hadi mkondo — na maporomoko 2,672 yaliyokusanywa kutoka orodha kadhaa zilizochapishwa. Vigeu hamsini vya mazingira vinafupishwa kwa kila kipande. Ili kuepuka hoja ya mzunguko, kila eneo linajaribiwa bila kuona: ramani yake ya udhaifu hujengwa kwa kutumia maeneo mengine sita pekee, na maporomoko yake yenyewe hutumika baadaye tu, kuthibitisha matokeo.

Makundi, kwa namba

Maporomoko yenyewe yamekusanyika kwa makundi kwa nguvu katika maeneo yote saba:

Ni vipande 1,342 tu kati ya 37,749 (3.56%) vilivyo na angalau poromoko moja.
Umbali kati ya maporomoko jirani ni 27 hadi 40% tu ya ule ambao bahati nasibu ingetoa.
Jozi za miteremko inayopakana ambayo yote ina maporomoko ni za kawaida mara 4.35 hadi 12.12 zaidi ya bahati nasibu.
Makundi yanaenea km 2.8 hadi 13.7.

Ramani ya udhaifu, iliyojengwa bila maporomoko, yenyewe pia imepangika kijiografia: miteremko dhaifu iko kando ya miteremko mingine dhaifu, kwa umbali wa kawaida wa km 1.4 hadi 7.6, ikiunda kanda za udhaifu mkubwa zinazoendelea badala ya madoa yaliyotengana.

Mahali miteremko inaposalimu amri

Mitindo hiyo miwili inaendana. Miteremko yenye maporomoko ina alama ya wastani wa kati wa udhaifu ya 0.694, dhidi ya 0.548 kwa miteremko isiyo nayo. Uhusiano ni chanya katika maeneo sita kati ya saba na wenye nguvu katika matano; katika eneo moja (R1), haupo.

Katika maeneo hayo matano, maporomoko hujikusanya zaidi kadiri udhaifu unavyoongezeka. Katika 30% ya miteremko dhaifu zaidi, maporomoko hutokea mara 2.27 hadi 2.76 ya kiwango cha msingi cha eneo; katika 10% ya dhaifu zaidi, mara 3.35 hadi 5.09. Kanda kubwa zaidi na zilizodhoofika zaidi zina uwezekano mkubwa zaidi wa kuwa na maporomoko. Na kuzunguka mteremko ulioporomoka, majirani pia ni dhaifu kuliko wastani, tofauti ikififia duara kwa duara katika duara tatu za majirani.

Kwa waandishi, hivi ndivyo ongezeko pana la joto linavyogeuka kuwa uporomokaji unaochagua sana: huchujwa na hali za mahali husika, na maporomoko hukusanyika pale hali kadhaa zisizofaa zinapopishana katika maeneo ya ardhi yaliyounganika.

Ramani ya walinzi, si utabiri

Mteremko dhaifu usio na poromoko si kosa. Ramani inaeleza maandalizi ya muda mrefu; vichochezi vya muda mfupi kama kufichuka kwa barafu ya ardhini, mmomonyoko chini ya mteremko au matukio yasiyo ya kawaida ya joto na unyevu huamua lini poromoko linaanza. Kwa sababu orodha hazina tarehe, utafiti hauwezi kuvitenganisha viwili hivyo.

Mipaka mingine: maeneo yote saba yako kwenye Uwanda wa Juu wa Tibet; data za barafu ya ardhini na tabaka linaloyeyuka si za kina; mmomonyoko wa kingo za mito, kazi za barabara, aina ya miamba na matukio makali bado havijajumuishwa. Hata hivyo, waandishi wanaona matumizi ya vitendo: kuelekeza tafiti za uwandani, uchoraji ramani kwa ndege zisizo na rubani na ufuatiliaji wa mabadiliko ya umbo kwenye miteremko iliyodhoofika zaidi na iliyounganika — hasa kando ya barabara na njia nyingine za miundombinu zinazovuka uwanda.