१५ ऑक्टोबर, २०२६ ची आवृत्ती

इलेक्ट्रॉनचे जड चुलतभाऊ असलेले म्युऑन्स पदार्थाच्या प्रचंड जाडीतून आरपार जातात. त्यांनी ज्वालामुखींच्या प्रतिमा घेतल्या आहेत आणि ग्रेट पिरॅमिडमधील एक लपलेली पोकळी शोधली आहे. पण मऊ ऊती त्यांना जवळजवळ वळवतच नाहीत.

CERN मध्ये एका संघाने प्लास्टिकची हाडे आणि फुप्फुसे असलेल्या वैद्यकीय प्रतिकृती-छातीतून म्युऑन शलाका पाठवली. डिटेक्टर्सनी सात कोनांतून 2,93,035 म्युऑन्सपैकी प्रत्येक किती ढकलला गेला ते मोजले. सिम्युलेशन्सवर प्रशिक्षित एका एआयने प्रतिमा स्वच्छ केली.

हृदयाच्या भागात मोजलेली ऊतींची घनता सिम्युलेशनशी 1% च्या आत जुळली. बरगड्या आणि पाठीचा कणा त्यांच्या खऱ्या जागेजवळ दिसले. हृदयाच्या भिंतीतील हवेचे लहान बुडबुडे अदृश्यच राहिले.

स्थानिक मात्रा: सुमारे 2 मायक्रोग्रे, छातीच्या क्ष-किरणापेक्षा खूपच कमी, मात्र हे दोन आकडे थेट तुलना करण्याजोगे नाहीत. संघ आता संक्षिप्त, लेसर-चालित म्युऑन स्रोतांकडे पाहत आहे.

स्रोत: Experimental Demonstration of Soft-Tissue Muon Scattering Tomography, https://arxiv.org/abs/2610.16647

घटना क्षितिज काहीही बाहेर जाऊ देत नाही, प्रकाशसुद्धा नाही. मग फक्त काही दहा किलोमीटर रुंद असलेल्या कृष्णविवराभोवती ते अस्तित्वात आहे हे कसे सिद्ध करायचे?

चिनी खगोलशास्त्रज्ञांनी तारकागुच्छांमधल्या पाच टोकाच्या जोड्या निवडल्या. एक लहानसा श्वेत बटू एका मृत ताऱ्याभोवती 40 मिनिटांपेक्षा कमी वेळात फेरी पूर्ण करतो. इतक्या घट्ट कक्षांमध्ये पदार्थ किती वेगाने वाहतो हे गुरुत्वीय लहरी ठरवतात. त्यामुळे खाण्याचा वेग मोजता येतो.

त्या मृत ताऱ्यांपैकी चार न्यूट्रॉन तारे आहेत. एक कृष्णविवर आहे. आपल्या एका प्रतिस्पर्ध्याइतक्याच वेगाने पदार्थ मिळत असूनही, कृष्णविवराची प्रणाली हजारपट कमी चमकते.

न्यूट्रॉन ताऱ्याला कठीण पृष्ठभाग असतो: पडणारा पदार्थ त्यावर आदळतो आणि चमकतो. कृष्णविवराला पृष्ठभागच नसतो: ऊर्जा त्याच्या क्षितिजापलीकडे नाहीशी होते. हा अप्रत्यक्ष पुरावा आहे, आणि तोही आतापर्यंत एकाच कृष्णविवरावरून.

स्रोत: Observational evidence of black hole event horizon from ultra-compact X-ray binaries, https://arxiv.org/abs/2610.17618

मुंग्या आपल्या बहिणींना अन्नापर्यंत नेण्यासाठी गंधाचे मार्ग आखतात. या मार्गांनी संगणकीय अल्गोरिदम्सनाही प्रेरणा दिली. तरीही मार्गदर्शक फेरोमोनचा एकही थेंब कुणी कधी पाहिला नव्हता.

लिमोजमधील एका संघाने *Lasius niger* मुंग्यांना काचेच्या पुलावरून चालू दिले. एका विशेष सूक्ष्मदर्शकाने प्रत्येक पारदर्शक थेंब प्रकाशाला किती उशीर करतो हे मोजले आणि त्यावरून त्याची जाडी नॅनोमीटरपर्यंत काढली.

एका सामान्य थेंबात एका लिटरच्या एक लाख कोटीव्या भागापेक्षाही कमी द्रव असतो. त्यातला बहुतेक भाग काही सेकंदांत बाष्पीभवन पावतो. मागे एक घन पदार्थ उरतो आणि तो एका तासात हळूहळू सुमारे 10% कमी होतो. दुसऱ्या दिवशीही अवशेष तिथेच होता.

आश्चर्य म्हणजे थेंबांच्या आकारमानात 20 पटींहून अधिक फरक आढळतो, आणि या फरकापैकी 90% फरक मुंग्यांमधल्या वैयक्तिक भेदांमुळे येतो. काही कामकरी मुंग्या मार्ग आखण्यातल्या तज्ज्ञ असू शकतात.

स्रोत: Imaging the building blocks of ant pheromone communication, https://arxiv.org/abs/2610.18079

प्रचंड दीर्घिका दूरच्या क्वेसार्सचा प्रकाश वाकवून त्याच्या अनेक प्रतिमा बनवतात. क्वेसार लुकलुकतो तेव्हा प्रत्येक प्रतिमा वेगवेगळ्या क्षणी लुकलुकते. हे विलंब विश्वाचा प्रसरण-दर मोजतात.

TDCOSMO संघाने अशी अकरा मृगजळे, जेम्स वेब दुर्बिणीच्या नव्या डेटासह वापरली. भिंगासारखे काम करणाऱ्या प्रत्येक दीर्घिकेतील ताऱ्यांच्या गतीवरून तिचे वस्तुमान निश्चित केले.

निकाल: प्रति मेगापार्सेक प्रति सेकंद 71.1 किलोमीटर, 3.3% अनिश्चिततेसह. संघाचे परीक्षण संपेपर्यंत हे मूल्य संघापासूनच लपवलेले होते. ते जवळच्या दीर्घिकांवरील मोजमापांच्या जवळ आहे, आणि सुरुवातीच्या विश्वावरून केलेल्या भाकितापेक्षा 1.6 सिग्मा वर.

इतर सर्वेक्षणांसोबत एकत्र केल्यावर, डेटा स्थिर कृष्णऊर्जेपासून किंचित दूर झुकतो, 2.3 ते 2.5 सिग्मावर. हे अजूनही शोधापासून खूप दूर आहे.

स्रोत: TDCOSMO 2026: A 3% measurement of the Hubble constant from strong lensing and stellar kinematics, https://arxiv.org/abs/2610.14781

छोट्या धातूच्या कांड्या मंगळाला राहण्याजोगा बनवू शकतील का? काही अभ्यासांमध्ये उष्णता अडकवणारे ॲल्युमिनियमचे नॅनोकण सतत हवेत फवारण्याचा प्रस्ताव आहे. म्युनिकमधील दोन भौतिकशास्त्रज्ञांनी एक स्वस्त कल्पना तपासली: एकच इंजेक्शन.

एका त्रिमितीय हवामान प्रतिमानात त्यांनी मंगळावरील सगळी धूळ एकदाच या कणांनी बदलली. त्यांनी हेलास खोऱ्यात पाण्याच्या बर्फाचा जाड थरही ठेवला. मग त्यांनी मंगळाचे पूर्ण वर्ष, 669 दिवस, प्रतिमान चालवले.

आश्चर्य: ग्रह थंड झाला. पृष्ठभागाचे सरासरी तापमान 3.1 अंशांनी घटले. बाष्प 99.65% ने कमी झाले, आणि वातावरणाचा 12% भाग गोठून जमिनीवर जमा झाला.

कण हळूहळू आकाशातून खाली पडले, आणि तेजस्वी बर्फाने सूर्यप्रकाश परावर्तित केला. लेखक या परिणामाला क्षणिक स्पंद म्हणतात. मंगळ तापवायला एका मात्रेपेक्षा खूप जास्त काहीतरी लागेल.

स्रोत: 3D Global Climate Simulations of Synthetic Mars Warming: Assessing the Feasibility Limits of Terraforming, https://arxiv.org/abs/2610.18114

अतिवाहक शून्य रोधाने विद्युतप्रवाह वाहून नेतात, पण पुरेसे थंड असतील तरच. सर्वोत्तम हायड्रोजन-समृद्ध अतिवाहक 200 केल्व्हिनच्या वर काम करतात. अडचण: त्यांना सुमारे दहा लाख वातावरणांचा दाब लागतो.

अमेरिकेतील दोन भौतिकशास्त्रज्ञांनी सोडियम आणि हायड्रोजनच्या NaH6 या संयुगाचा अभ्यास पूर्णपणे संगणकावर केला. कोणताही नमुना बनवला नाही, काहीही मोजले नाही. त्यांच्या गणनांनुसार त्याच्या निम्म्या दाबावर 230 केल्व्हिन, म्हणजे सुमारे -43 °C.

कलाटणी: त्याचे हायड्रोजन अणू हायड्रोजन वायूप्रमाणे जोड्यांमध्येच राहतात. अशा जोड्या अतिवाहकता संपवतात असे मानले जात होते. त्याच्या एका रूपात दाबामुळे जोड्या कलतात, आणि कलण्यासोबत क्रांतिक तापमानही वाढते.

सावधानता: त्या दाबावर 230 केल्व्हिनचे रूप सर्वात स्थिर रूप नाही. स्थिर रूप 99 केल्व्हिनपर्यंत पोहोचते. आता फक्त प्रयोगच याचा निकाल लावू शकतो.

स्रोत: H2-Like Units and Pressure-Tunable High-Tc Superconductivity in NaH6, https://arxiv.org/abs/2610.17148

2024 च्या शरद ऋतूत 13 दिवसांच्या अंतराने दोन चक्रीवादळे अमेरिकेच्या आग्नेय भागावर आदळली. हेलेनने ग्रामीण, अंतर्गत भागांत पूर आणला. मिल्टनने फ्लोरिडाच्या किनारी शहरांना तडाखा दिला. एक नैसर्गिक प्रयोग.

संशोधकांनी 4.29 कोटी लोकांचे घर असलेल्या 521 काउंटींमध्ये मोबाइल उपकरणांनी नोंदवलेल्या भेटींचा माग घेतला. त्यांनी हालचालींचे स्थानिक प्रवास, बाहेरून येणारे आगमन आणि बाहेर जाणारे प्रस्थान असे विभाजन केले.

मिल्टनमुळे जास्त खोल घसरण झाली, 60% पर्यंत. तरीही दोन्ही वादळांनंतर स्थानिक जीवन सुमारे 4.5 दिवसांत पुन्हा सुरू झाले. खरी तफावत दुसरीकडेच होती: बाहेरून येणाऱ्या आगमनाला सावरायला हेलेननंतर 11 दिवस लागले, मिल्टननंतर 5.

धडा असा: एखादे गाव पुन्हा गजबजलेले दिसत असले तरी ते व्यापक प्रदेशापासून अजूनही तुटलेले असू शकते. त्याच्या वाहतूक दुव्यांची आणि सेवांपर्यंतच्या पोहोचाची तपासणी आवश्यक असू शकते. एकाकी पडलेले ग्रामीण समुदाय शोधण्यासाठी परत येणाऱ्या पाहुण्यांचा माग घ्यावा, असे लेखक सुचवतात.

स्रोत: Hurricane recovery gaps lie in reconnection, not local restart, https://arxiv.org/abs/2610.17550

थोरियम-229 चे अणुकेंद्रक अगदी थोड्या ऊर्जेने अवस्था बदलू शकते. त्यामुळे ते अणुकेंद्रकावर आधारित घड्याळासाठी उमेदवार ठरते. पण ते फक्त 148.4 नॅनोमीटरच्या, अतिनील प्रदेशात खोलवर असलेल्या प्रकाशालाच प्रतिसाद देते.

चीनमधील एका संघाने अवरक्त लेसरची तरंगलांबी तीन वेळा निम्मी केली. शेवटच्या टप्प्यात शुद्ध नायट्रोजनने भरलेल्या पेटीतील स्ट्रॉन्शियम बोरेट स्फटिक वापरला जातो, कारण ऑक्सिजन हा प्रकाश शोषून घेतो.

निकाल: सुमारे 8.1 नॅनोवॅट, एक क्षीण पण स्वच्छ किरण. तो 33.3 तास चालला, आणि एका साध्या युक्तीने त्यातले मंद चढउतार गाळून काढले.

हितसंबंधांचा संघर्ष: काही लेखक Shanghai Precilasers या लेसर कंपनीत काम करतात किंवा तिचे मालक आहेत. लेखक हेही नमूद करतात की त्यांची अधिक शक्ती म्हणजे स्फटिक अधिक कार्यक्षम आहे याचा पुरावा नव्हे.

स्रोत: Continuous-wave 148.4-nm generation in strontium tetraborate for nuclear absorption spectroscopy, https://arxiv.org/abs/2610.18470

पिंग-पाँगचा चेंडू परत मारणे हे एक कौशल्य आहे. तो कुठे पाठवायचा हे निवडणे हे दुसरे. एका चिनी संघाने मानवसदृश रोबोटला दोन्ही शिकवले, पण वेगवेगळे.

आधी रोबोट सांगितलेल्या कोणत्याही ठिकाणी चेंडू टाकायला शिकला. सिम्युलेशनमध्ये त्याचे 94% वैध परतीचे फटके लक्ष्यापासून 30 सेंटिमीटरच्या आत पडले. त्यानंतर त्याचे शरीर गोठवले गेले.

दुसरी एआय फक्त नेम कुठे धरायचा हे शिकली, तेही स्वतःच्याच प्रतींविरुद्ध खेळून. अगदी सारख्या फटक्यांनी तिने नेहमी मध्यभागी नेम धरणाऱ्या खेळाडूविरुद्ध 89% गुण जिंकले. ती प्रतिस्पर्ध्यापासून दूर नेम धरायला शिकली.

खऱ्या रोबोटवर तिने एका हौशी मानवी खेळाडूला 11 गुणांच्या तीन गेम्समध्ये हरवले: 11-4, 11-6 आणि 11-9. चेंडूचे प्रतिमान अजूनही फिरकीकडे दुर्लक्ष करते.

स्रोत: From Hitter to Player: Separating Motor Execution and Strategy in Competitive Humanoid Table Tennis, https://arxiv.org/abs/2610.14067