Duniya da yanayiKafin bugawaNazarin bayanaiKaratun minti 5

DARARE MASU ZAFI SUNA JAWO WA SHANUN BRAZIL ASARAR NONONSU

Idan saniyar tatsa ba ta iya fitar da zafi da sauri ba, takan rage cin abinci, ta rage samar da nono, kuma ƙarfin haihuwarta ya ragu. Manoma suna bin diddigin hakan da ma’aunin zafi da danshi (temperature–humidity index, THI), wata lamba guda da ke haɗa zafin iska da danshi. Ƙa’idojin gargajiya sun sanya farkon matsin zafi (heat stress) a THI na kusan 72; ayyukan da suka biyo baya a kan shanu masu yawan nono sun saukar da shi zuwa 68. Amma waɗannan iyakoki sun fito ne galibi daga binciken da aka yi a muhallin da aka sarrafa, kuma ƙila ba za su yi aiki a gonakin kasuwanci na yankuna masu zafi (tropics) ba.

Brazil, ɗaya daga cikin ƙasashen da suka fi samar da nono a duniya, tana ba da damar gwaji. Garken shanunta na nono sun dogara sosai ga Girolando, gauraye tsakanin Holstein, wanda aka kiwata don yawan nono, da Gyr, wani nau’in shanun zebu da ya saba da yanayin wurare masu zafi.

Rubu’in ƙarni na ranakun gwajin nono

Leonardo Nascimento Ferreira da abokan aiki a Pontifical Catholic University of Campinas, Federal University of Goiás, São Paulo State University da Embrapa sun tattara bayanan nono na hukuma 788,528 daga shanun Girolando 87,809 a cikin ƙananan hukumomi 408, daga 2001 zuwa 2024. An haɗa kowane bayani da yanayin sararin samaniya (weather) na ƙaramar hukumarsa.

Bayanan da ba a sarrafa ba suna yaudara. Garken shanun Brazil sun ƙara yawan samarwa sosai — kusan ƙarin nono 0.56 kg ga kowace saniya a kowace rana duk shekara, daga kusan 15 kg a farkon shekarun 2000 zuwa sama da 25 kg zuwa 2024 — kuma shanu sukan haihu a lokacin kaka da hunturu, don haka suna kaiwa ƙololuwarsu a lokacin sanyi. Sakamakon haka, alaƙar kai tsaye tsakanin zafi da nono kusan sifili ce. Don haka ƙungiyar ta yi amfani da samfuran ƙididdiga (statistical models) da ke kwatanta kowace saniya da ita kanta, kuma suke cire sauye-sauyen lokutan shekara da yanayin tafiya (trends) na dogon lokaci.

Iyaka mai tsayi da ke ɓoye shanu iri biyu masu bambanci sosai

A matakin dukkan shanun, yawan nono yana kama da tsayayye har zuwa matsakaicin THI na yini na kusan 76, sama sosai da iyakokin gargajiya. Bayanin yana cikin shanun da kansu. Idan aka raba su bisa yawan nono, rubu’in mafiya ƙarancin nono (kusan 14 kg a rana) ba sa nuna wani ragi kwata-kwata, ko da sama da 76. Rubu’in sama (kusan 31 kg a rana) suna fara rasa nono a kusa da iyakokin gargajiya, 68 zuwa 72, kuma asarar tana ƙaruwa da sauri bayan 76. Saniyar da ke samar da nono mai yawa tana samar da zafi mai yawa a cikin jikinta, kuma tana da ƙaramin gurbin jurewa.

Lokaci ma yana da muhimmanci. Nono yana raguwa a ranar zafin, sannan kuma, da zurfi fiye da haka, kusan kwanaki huɗu bayan haka.

Aikin dare

Abin da binciken ya gano mafi ban mamaki ya shafi dare. A kusan kashi ɗaya cikin biyar na ranakun gwajin (21.3%), daren ya kasance da ɗumi sosai har THI bai taɓa sauka ƙasa da 68 ba — wani “dare na yankin zafi” (tropical night), wanda a cikinsa shanu ba sa iya fitar da zafin da ya taru a jikinsu da rana. A ƙarƙashin zafin rana iri ɗaya, shanun da suka fuskanci irin waɗannan darare sun ba da nono ƙasa da 2.37 kg a rana a matsakaici fiye da shanun da suka more darare masu sanyi. A gefe guda, babban giɓi tsakanin zafin rana da na dare ya kare yawan nono da kusan 1.6 kg a rana a ƙarƙashin matsakaicin zafi.

Jadawalin layi na yawan nono a kowace rana idan aka kwatanta da adadin darare na yankin zafi a cikin kwanaki bakwai da suka gabata, yana faɗuwa bayan darare uku.

Yawan nono a kowace rana (matsakaici da ƙimar tsakiya ko median, kg ga kowace saniya) idan aka kwatanta da adadin darare masu ɗumi a makon da ya gabata. Bayan darare uku irin wannan, yawan nono yana faɗuwa; bakwai daga cikin bakwai suna barin matsakaicin ƙasa da 1.85 kg (8.6%) idan aka kwatanta da babu ko ɗaya. — Hoto na 6c, Ferreira et al. (2026), arXiv:2611.22980, CC BY-SA 4.0.

A wannan kwatancen kai tsaye, darare bakwai masu ɗumi a jere sun rage yawan nono da 1.85 kg, ko 8.6%, idan aka kwatanta da mako na darare masu sanyi — inda asara mafi girma ta kasance ga shanun da ke ƙololuwa ko tsakiyar lokacin bayar da nononsu (lactation).

Fifikon zebu

Yawan jinin Holstein yawanci yana nufin ƙarin nono, abin da ke sa kwatanta nau’o’in shanu ya yi wuya. Don haka ƙungiyar ta duba manyan masu samarwa kawai, waɗanda dukkansu ke ba da kusan 31 kg a rana. A cikinsu, gauraye na rabin-Holstein da na 5/8-Holstein da ƙyar suka ji mako guda na zafi, yayin da shanu 3/4-Holstein suka sha asara a fili. Shanun da suke 7/8 Holstein sun fara raguwa a THI na 68 — iyaka ɗaya da ta rumfunan yankuna masu matsakaicin yanayi (temperate) — yayin da rabin-gauraye suka jure har zuwa 76.

Abin da gonaki za su iya yi

Marubutan sun ba da shawarwari masu amfani. Rumfuna da yawa a Brazil suna rage gudun fankokinsu ko kashe su bayan faɗuwar rana don adana wutar lantarki; sakamakon ya nuna cewa a darare masu ɗumi, wannan yana barin bashin zafin rana (heat debt) ba a biya ba. Shawarwarinsu: a ci gaba da busa iska (ventilation) da dare, a fara sanyaya masu yawan nono da shanun da ke farkon lokacin bayar da nono, kuma a guji tura garken shanu a koyaushe zuwa yawan jinin Holstein a inda sanyayawa ba za ta iya biyo baya ba.

Binciken yana da iyakoki. Bayanan yanayi sun fito ne daga tashoshin ƙananan hukumomi maimakon daga gonaki ɗaya-ɗaya, ba a lura da gidajen shanu da kayan sanyayawa ba, kuma ana auna nono sau ɗaya kawai a wata. Ranaku masu zafi sosai da suka wuce THI na 80 ba su da yawa a cikin bayanan. Amma saƙon ya isa a fili: ga saniyar tatsa, dare mai sanyi yana da darajar kilogiram na nono.