परग्रहवासी आपल्याला जिथे शोधू शकतील, तिथे कान लावून

परग्रहीय बुद्धिमत्तेचा शोध (SETI) टेक्नोसिग्नेचर शोधतो: आपली नसलेल्या तंत्रज्ञानाच्या खुणा, इथे रेडिओ उत्सर्जन. SETI सहसा असे गृहीत धरतो की सगळ्या दिशांना संकेत फवारणारा प्रक्षेपक म्हणजे उधळपट्टी, आणि अपघाताने गळणारे रेडिओ संकेत खूपच क्षीण असतील. म्हणून तो त्याऐवजी दीपसंकेत (beacons) शोधतो — मुद्दाम कुठेतरी रोखलेले संकेत. अडचण आहे आकाशाच्या आकाराची. कुठे, आणि केव्हा, कान लावायचे?

फोन न करता ठरलेली भेटीची जागा

ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या ब्रेकथ्रू लिसन (Breakthrough Listen) संघ आणि SETI इन्स्टिट्यूटच्या इसाबेल जेरार्ड (Isabel Gerrard), आणि SETI इन्स्टिट्यूट व बर्कली SETI रिसर्च सेंटरच्या सोफिया शेख (Sofia Sheikh) खेळ सिद्धांतातून एक कल्पना उसनी घेतात: शेलिंग बिंदू. हा असा उपाय असतो ज्यावर दोन खेळाडू एकमेकांशी संवाद न साधता स्वाभाविकपणे पोहोचतात, कारण तो दोघांनाही ठळकपणे जाणवतो.

त्यांचा युक्तिवाद आपण राहण्यायोग्य ग्रह कसे शोधतो यापासून सुरू होतो: संक्रमण पद्धत (transit method), ज्यात एखादा ग्रह ताऱ्यासमोरून जाताना त्या ताऱ्याचा प्रकाश किंचित मंदावतो ते टिपले जाते. हीच पद्धत वापरणारी संस्कृती वर्षातून एकदा पृथ्वीला सूर्यासमोरून जाताना पाहू शकेल — मात्र ती पृथ्वीच्या कक्षेच्या प्रतलाजवळ, म्हणजे क्रांतिवृत्ताजवळ (ecliptic), असली तरच. ठळक क्षण म्हणजे प्रक्षेपक, सूर्य आणि पृथ्वी एका रेषेत येतात तो. पृथ्वीवरून पाहिल्यास प्रक्षेपक तेव्हा सूर्याच्या बरोब्बर विरुद्ध असतो, म्हणजे प्रति-सौर बिंदूवर (anti-solar point). तिथून पाहिल्यास पृथ्वी आपल्या संक्रमणाच्या अर्ध्या वाटेवर असते. (ही कल्पना असे गृहीत धरते की संकेत पाठवणारे प्रकाशाला लागणारा प्रवासकाळ लक्षात घेतात.)

SETI संशोधकांनी याआधीही तिथे कान लावण्याचे सुचवले होते. लेखिकांच्या मते, या मोहिमेमुळे प्रति-सौर बिंदूचे पहिल्यांदाच प्रत्यक्ष निरीक्षण होत आहे.

नकली संकेत उघडा पाडणारे दोन किरणपुंज

हे सर्वेक्षण ॲलन टेलिस्कोप ॲरे वापरते: उत्तर कॅलिफोर्नियातील हॅट क्रीक येथे SETI साठी बांधलेले 6.1 मीटर व्यासाच्या डिशचे जाळे. त्याच्या 42 पैकी 28 डिशवर नवे, थंड केलेले ग्राहक (receivers) बसवलेले आहेत. ते 2,356 ते 3,700 MHz दरम्यान ऐकतात आणि हा पट्टा 1.9 हर्ट्झ रुंदीच्या वाहिन्यांमध्ये कापतात.

संभाव्य दीपसंकेत गोंगाटापासून वेगळा करण्यासाठी तीन चाचण्या होतात:

• अरुंद पट्टा. नैसर्गिक रेडिओ स्रोत विस्तृत वारंवारतांवर पसरलेले असतात; आपली दूरसंचार यंत्रणा, दीपसंकेतासारखीच, अरुंद असते.
• सरकणे (drift). आपल्या सापेक्ष हलणाऱ्या दूरच्या प्रक्षेपकाची वारंवारता डॉप्लर परिणामामुळे हळूहळू सरकते. स्थानिक व्यत्यय क्वचितच सरकतो.
• स्थान. ॲरे दोन किरणपुंज (beams) तयार करते, एक प्रति-सौर बिंदूवर आणि एक त्याच्या शेजारी. खरोखर दूरचा संकेत पहिल्यात किमान 5.29 पट जास्त प्रबळ असला पाहिजे.

प्रत्येक बिंदू रात्री, प्रति-सौर बिंदू क्षितिजाच्या वर असताना, पाच मिनिटे निरीक्षिला जातो. ATSAT नावाचे, मुक्त स्रोत (open source) म्हणून प्रसिद्ध केलेले सॉफ्टवेअर ही वर्गवारी करते. शेवटपर्यंत टिकलेले संकेत डोळ्यांनी तपासले जातात आणि सहा वर्गांत विभागले जातात: व्यत्ययाचे चार प्रकार, “इतर” हा एक वर्ग, आणि “लक्षवेधी संकेत”.

16.9 कोटींवरून 25 पर्यंत

ऑगस्ट 2024 ते ऑगस्ट 2026 दरम्यान ॲरेने 126 सत्रे आणि सुमारे 876 तास आकाशावर घालवले: 11,313 वेळा दिशा रोखली, सुमारे 1.3 पेटाबाइट डेटा. यात क्रांतिवृत्ताचा सुमारे 12% भाग व्यापला गेला.

आतापर्यंत विश्लेषण झालेल्या 84 सत्रांसाठी ही गाळणी खूपच तीव्र आहे:

• 16,87,21,405 अरुंद, सरकणारे संकेत आढळले;
• सर्वाधिक प्रदूषित वारंवारता झाकल्यानंतर 7.48 कोटी उरले;
• दोन किरणपुंजांची तुलना केल्यानंतर 2.72 कोटी;
• मानवी डोळ्यांसाठी 11,212 आलेख, त्यापैकी 8,473 आतापर्यंत वर्गीकृत.

त्यातले जवळजवळ सगळे व्यत्यय आहेत: आडव्या रेषा (46%), क्षीण होत जाणारे संकेत (43%), ठोकळे (1.9%). फक्त 25 संकेत — 0.29% — अरुंद, सरकणारे आणि केवळ प्रति-सौर किरणपुंजातच अधिक तेजस्वी आहेत. ते सात रात्रींमध्ये 10 वारंवारतांवर आणि आकाशातील 10 स्थानांवर आढळतात; 25 पैकी 14 एकाच दिशा-रोखण्यातून आले आहेत.

लेखिका कोणत्याही शोधाची घोषणा करत नाहीत. सर्व 10 स्थानांचे पुन्हा निरीक्षण नियोजित आहे.

पेटाबाइटमध्ये मोजले जाणारे सर्वेक्षण

संपूर्ण क्रांतिवृत्त व्यापण्यासाठी 87,660 वेळा दिशा रोखावी लागेल. कोणत्याही क्षणी अर्धे क्रांतिवृत्त दिवसाच्या उजेडात असते, आणि पृथ्वीचे वर्ष पूर्णांक दिवसांचे नसते, त्यामुळे याला किमान चार वर्षे, 700 हून अधिक सत्रे आणि 11 पेटाबाइटपेक्षा जास्त डेटा लागेल — ॲलन टेलिस्कोप ॲरेवर आजवर झालेली ही सर्वात मोठी मोहीम असेल.

लेखिका एक कमकुवत बाजू मान्य करतात: झाकलेले वारंवारता पट्टे मध्येच बदलले गेले, त्यामुळे सगळ्या सत्रांवर एकसारखी प्रक्रिया झालेली नाही. 2025 या वर्षापासून सुरुवात करून, एकसमान सेटिंग्जसह संपूर्ण पुनर्विश्लेषण नियोजित आहे. दरम्यान, हाताने लेबल केलेले हजारो स्पेक्ट्रोग्राम रेडिओ व्यत्ययांची एक सूची तयार करतात, जी भविष्यातील वर्गीकरण प्रणालींना प्रशिक्षण देऊ शकेल. टिकलेले 25 संकेत खरे ठरतात का, हे डिश पुन्हा आकाशातील त्या 10 बिंदूंकडे वळल्यावरच कळेल.