भौतिकशास्त्रप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ४ मिनिटे

सूर्यप्रकाशात झटक्यात जिवंत होणारे चिमुकले रोबो

सूर्यप्रकाश भरपूर ऊर्जा वाहून आणतो, पण ती सौम्यपणे पोहोचते: प्रत्येक चौरस सेंटिमीटरवर सुमारे 100 मिलिवॅट — या पातळीला शोधनिबंध “1 सूर्य” म्हणतो. उडी मारणे, वेगाने पोहणे किंवा अचानक आकार बदलणे याला नेमके याच्या उलट लागते — खूप कमी वेळात पुरवलेली खूप शक्ती. ही दरी रोबो सहसा बॅटऱ्या, उच्च व्होल्टेजची इलेक्ट्रॉनिक्स किंवा दाबाखालील द्रव यांनी भरून काढतात. एक ग्रॅमच्या खाली यांपैकी कशालाच जागा उरत नाही.

निसर्गाकडे याचे दुसरे उत्तर आहे. व्हीनस फ्लायट्रॅप आपली ऊर्जा सूर्यप्रकाशातून घेतो, स्थितिस्थापक ऊर्जा साठवण्यासाठी आपली पाने हळूहळू विकृत करतो, आणि मग एका अस्थिरतेला सापळा झटक्यात मिटवू देतो. उड्या मारणारे कीटक आपल्या स्नायूंनी स्प्रिंगसारख्या रचना भारून ठेवतात आणि मग त्या एकाच वेळी मोकळ्या करतात. लेखक जोर देऊन सांगतात की या युक्त्या ऊर्जा निर्माण करत नाहीत: त्या ती मोकळी होण्याची क्रिया वेळेत केंद्रित करतात, आणि त्यामुळे शक्ती कैक पटींनी वाढते.

प्रकाशात आकुंचन पावणारा स्नायू

येल विद्यापीठ (Yale University) आणि कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, डेव्हिस (University of California, Davis) येथील यू जिन ली (Yoo Jin Lee), वेनझोंग यान (Wenzhong Yan), यिमिन लुओ (Yimin Luo) आणि सहकाऱ्यांनी हेच तत्त्व चमू ज्याला SunLightBots म्हणतो त्यात उतरवले. इथला “स्नायू” म्हणजे एक द्रव-स्फटिक इलास्टोमर (liquid crystal elastomer): असा रबरासारखा पदार्थ ज्याचे रेणू थंड असताना रांगेत उभे राहतात आणि तापल्यावर अव्यवस्थित होतात, त्यामुळे पट्टी आकुंचन पावते.

चमूला आधी ते सामान्य प्रकाशात चालवून दाखवावे लागले. त्यांनी दोन रासायनिक कुटुंबांतील मिश्रणांची तुलना केली; त्यांचे लक्ष्य असा पदार्थ होते जो सुमारे 50 ते 60 °C वर हालचाल सुरू करतो — खोलीचे तापमान दुर्लक्षित करण्याइतका उबदार, आणि सूर्यप्रकाशात गाठता येण्याइतका कमी — आणि तरीही जोरात खेचतो. त्यांपैकी सर्वोत्तम पदार्थ 60 °C च्या आसपास आकुंचन सुरू करतो. वस्तुमानाच्या प्रत्येकी 1.5% इतके चांदी आणि तांब्याचे सूक्ष्मकण त्याला प्रकाश शोषून घेण्यास मदत करतात; अधिक तांबे अधिक वेगाने तापवते, पण खेच कमकुवत करते. सुमारे 1 सूर्य प्रकाशाखाली ही पट्टी सुमारे 60 °C वर 0.1 मेगापास्कल इतके प्रतिबल निर्माण करते.

झटक्याने उलटणारी तुळई

हा स्नायू बाल्सा लाकडाच्या चौकटीत धरलेल्या सिलिकॉन रबराच्या वाकलेल्या तुळईला चिकटवलेला असतो. स्नायू आकुंचन पावत जातो तसा तो तुळईला हळूहळू वाकवतो, आणि एका उंबरठ्यापलीकडे तुळई झटक्याने उलटून दुसऱ्या बाजूला जाते, आणि साठवलेली ऊर्जा अचानक मोकळी करते.

हुशारीचा भाग आहे तो पुन्हा सज्ज होण्याचा. तुळईला दोन लहान झडपा जोडलेल्या असतात. तुळई झटक्याने उलटते तेव्हा त्या स्नायूवर मिटतात आणि त्याला सावलीत आणतात. स्नायू थंड होऊन सैल पडतो, तुळई मागे उसळते, झडपा पुन्हा उघडतात, आणि चक्र पुन्हा सुरू होते — एकही संवेदक, नियंत्रक किंवा चालना देणारी यंत्रणा नसताना, अखंड प्रकाशाखाली.

प्रकाशचालित स्नायू, झटक्याने उलटणारी तुळई आणि तिचे चार टप्प्यांचे चक्र यांची आकृती, कमाल शक्तीचा आलेख, आणि पोहणाऱ्या, सरपटणाऱ्या व उडी मारणाऱ्या रोबोंची छायाचित्रे.

SunLightBots कसे चालतात: स्नायू प्रकाशात आकुंचन पावतो (a), तुळई उंबरठ्यापलीकडे झटक्याने उलटते (b), आणि चक्र पुन्हा घडवण्यासाठी झडपा मिटतात व उघडतात (c). आधीच्या प्रकाशचालित अ‍ॅक्च्युएटरांशी तुलना करता प्रति किलोग्रॅम कमाल शक्ती (d), आणि पोहणारा, सरपटणारा व उडी मारणारा रोबो (e; मापपट्ट्या 1 cm). — आकृती 1, Lee et al. (2026), arXiv:2611.14729.

मोकळी होणारी ऊर्जा मोजण्यासाठी चमूने तुळईकडून 16.5 मिलिग्रॅमचा एक पोकळ पोलादी चेंडू उडवला आणि प्रति सेकंद 40,000 फ्रेमने त्याचे चित्रीकरण केले; तो जितक्या उंचीवर पोहोचला त्यावरून ऊर्जेची किमान मर्यादा मिळते. अधिक मऊ सिलिकॉन कमी प्रकाशातही झटक्याने उलटते, पण कमी ऊर्जा साठवते; अधिक ताठर सिलिकॉन अधिक ऊर्जा साठवते, जोपर्यंत स्नायू तिला उंबरठ्यापलीकडे ढकलूच शकत नाही. सर्वोत्तम फलित या दोघांची जुळणी करण्यातून मिळते. ही यंत्रणा 89 वॅट प्रति किलोग्रॅम ही कमाल शक्ती गाठते, जी तुलनीय प्रकाशपातळ्यांवर चालणाऱ्या आधीच्या प्रकाशचालित अ‍ॅक्च्युएटरांच्या तुलनेत उजवी ठरते. शोधनिबंधाच्याच तुलना-आलेखावरून वाचले तर ही कमाल शक्ती प्रति चौरस सेंटिमीटर सुमारे 175 मिलिवॅटजवळ येते, म्हणजे सुमारे 1.75 सूर्य: दोन सूर्यांहून कमी, पण एकाहून बरीच जास्त; नेमक्या 1 सूर्यावर तोच आलेख सुमारे 0.4 वॅट प्रति किलोग्रॅम दाखवतो.

पोहा, सरपटा, उडी मारा

हीच यंत्रणा तीन रोबो चालवते. पोहणाऱ्या रोबोकडे एक वल्हे असते, जे एका दिशेने लवचिक आणि दुसऱ्या दिशेने ताठर असते: झटका मऊ परतीचा फटका देतो, तर मागे उसळणे जोरदार रेटा देते. 1.5 सूर्य प्रकाशाखाली तो प्रत्येक चक्रात आपल्या शरीराच्या 3.1 लांबी पुढे जातो — चमूने तुलना केलेल्या, स्वतःच चालू राहणाऱ्या प्रकाशचालित पोहणाऱ्या रोबोंपैकी सर्वात वेगवानांपैकी एक. सरपटणारा रोबो 45° कोनात कललेले दोन पाय आणि सममिती मोडण्यासाठी एकच झडप वापरतो, आणि प्रत्येक झटक्यासरशी थोडा थोडा पुढे सरकतो.

झडपा आणि तोल सांभाळणाऱ्या भागांसह उडी मारणाऱ्या रोबोची आकृती, सिलिकॉनच्या ताठरतेविरुद्ध लागणाऱ्या प्रकाशाचा आलेख, एका उडीची छायाचित्रे, आणि 20 चक्रांवरील उडीच्या उंच्या.

उडी मारणारा रोबो: फक्त सर्वात ताठर सिलिकॉनच झेप घेण्याइतकी ऊर्जा साठवते, आणि तीही 2 सूर्यांहून किंचित कमी प्रकाशात (b); एका उडीची क्षणचित्रे (c; मापपट्टी 10 mm) आणि 20 हून अधिक चक्रांवरील उडीची उंची (d). — आकृती 7, Lee et al. (2026), arXiv:2611.14729.

उडी मारणाऱ्या रोबोला पुरेशी ऊर्जा साठवण्यासाठी सर्वात ताठर सिलिकॉन लागते. तो सुमारे 1.9 सूर्य प्रकाशाखाली झेप घेतो — चमूच्या आधीच्या उडी मारणाऱ्या उपकरणासाठी लागणाऱ्या 6 सूर्यांच्या तुलनेत — आणि तोल सांभाळणाऱ्या दोन भागांमुळे उभा राहून त्याने उंची न गमावता सलग 20 हून अधिक वेळा उड्या मारल्या. वर जादा म्हणून, चमूने सूर्यप्रकाशाने चालणारे एक स्विच तयार केले, जे मंडल पूर्ण करून एक LED उजळते.

झटके वेगवान, चक्रे संथ

मर्यादेकडे लेखक स्वतःच बोट दाखवतात: झटका झटपट असतो, पण तापणे आणि थंड होणे संथ असते, त्यामुळे रोबोंचा सरासरी वेग ते सूर्यप्रकाश किती वेगाने गोळा करू शकतात आणि उष्णता किती वेगाने बाहेर टाकू शकतात यावर ठरतो. सर्व चाचण्या प्रयोगशाळेतील सौर सिम्युलेटरखाली घेतल्या गेल्या. असे रोबो उघड्यावर बाहेर जाण्याआधी त्यांना ढग, बदलते कोन, तापमानातील चढउतार आणि झीज यांच्याशी जुळवून घ्यावे लागेल. चुंबक नाहीत आणि इलेक्ट्रॉनिक्सही नाही, त्यामुळे जिथे इलेक्ट्रॉनिक्सची अडचण होते तिथे — प्रबळ चुंबकीय क्षेत्रांत किंवा जास्त किरणोत्सर्गात — हे रोबो काम करू शकतील असे लेखकांना वाटते; किंवा शोषक पदार्थ बसवून ते प्रदूषित पृष्ठभागावर तरंगणारे तेल खरवडून काढू शकतील.