ROBOTI NDOGO SANA ZINAZOFYATUKA KUWA HAI CHINI YA MWANGA WA JUA
Mwanga wa jua hubeba nishati nyingi, lakini huwasili taratibu: takriban miliwati 100 kwenye kila sentimita ya mraba, kiwango ambacho makala inakiita “Jua 1”. Kuruka, kuogelea kwa kasi au kubadilisha umbo ghafla kunahitaji kinyume chake — nguvu nyingi inayotolewa kwa muda mfupi sana. Kwa kawaida roboti huziba pengo hilo kwa betri, vifaa vya kielektroniki vya volteji ya juu au vimiminika vilivyoshinikizwa. Chini ya gramu moja, hakuna nafasi kwa chochote kati ya hivyo.
Maumbile yana jibu jingine. Mmea wa Venus flytrap huchota nishati yake kutoka kwenye mwanga wa jua, hubadilisha umbo la majani yake polepole ili kuhifadhi nishati nyumbufu (elastic energy), kisha huacha hali isiyo thabiti (instability) ifunge mtego ghafla. Wadudu wanaoruka hupakia miundo inayofanana na springi kwa misuli yao kabla ya kuiachilia yote kwa mara moja. Kama waandishi wanavyosisitiza, ujanja huu hauundi nishati: hubana utoaji wake katika muda mfupi, jambo ambalo huzidisha nguvu.
Msuli unaosinyaa kwenye mwanga
Yoo Jin Lee, Wenzhong Yan, Yimin Luo na wenzao, katika Chuo Kikuu cha Yale na Chuo Kikuu cha California, Davis, walijenga kanuni hiyo katika kile wanachokiita SunLightBots. “Msuli” ni elastoma ya fuwele kiowevu (liquid crystal elastomer): nyenzo kama mpira ambayo molekuli zake hujipanga katika mstari inapokuwa baridi na kuingia katika fujo inapopata joto, na kufanya kipande kisinyae.
Timu kwanza ililazimika kuifanya ifanye kazi katika mwanga wa kawaida. Walilinganisha michanganyiko kutoka familia mbili za kemikali, wakilenga nyenzo inayoanza kusonga karibu 50 hadi 60 °C — joto la kutosha kutoathiriwa na halijoto ya chumba, lakini la chini vya kutosha kufikiwa kwenye jua — huku bado ikivuta kwa nguvu. Bora zaidi huanza kusinyaa karibu 60 °C. Chembe ndogo sana (microparticles) za fedha na shaba, 1.5% ya kila moja kwa uzito, huisaidia kufyonza mwanga; shaba zaidi hupasha joto haraka zaidi lakini hudhoofisha uvutaji. Chini ya takriban Jua 1, kipande hicho hutoa mkazo (stress) wa megapaskali 0.1 katika takriban 60 °C.
Boriti inayofyatuka
Msuli umebandikwa kwenye boriti iliyopinda ya mpira wa silikoni iliyoshikiliwa katika fremu ya mbao za balsa. Msuli unaposinyaa, hupinda boriti polepole hadi, baada ya kupita kizingiti, boriti hufyatuka (snaps through) kwenda upande mwingine, ikiachilia ghafla nishati iliyohifadhiwa.
Sehemu ya werevu ni kurejesha hali ya awali. Vifuniko viwili vidogo vimeambatishwa kwenye boriti. Inapofyatuka, hufunga juu ya msuli na kuuweka kivulini. Msuli hupoa na kulegea, boriti hurudi nyuma kwa nguvu, vifuniko hufunguka tena, na mzunguko huanza upya — bila kihisi, kidhibiti wala kichochezi, chini ya mwangaza usiobadilika.

Jinsi SunLightBots zinavyofanya kazi: msuli husinyaa chini ya mwanga (a), boriti hufyatuka baada ya kupita kizingiti (b), na vifuniko hufunga na kufunguka tena ili kurudia mzunguko (c). Nguvu ya kilele kwa kilo ikilinganishwa na viendeshaji (actuators) vya awali vinavyoendeshwa na mwanga (d), na roboti inayoogelea, inayotambaa na inayoruka (e; pau za kipimo 1 cm). — Kielelezo 1, Lee et al. (2026), arXiv:2611.14729.
Ili kupima nishati inayoachiliwa, timu iliacha boriti irushe mpira wa chuma (steel) wenye uwazi ndani wa miligramu 16.5 na kuurekodi kwa fremu 40,000 kwa sekunde; kimo ulichofikia hutoa kikomo cha chini cha nishati. Silikoni laini zaidi hufyatuka chini ya mwanga dhaifu zaidi lakini huhifadhi nishati kidogo; silikoni ngumu zaidi huhifadhi zaidi, hadi msuli unaposhindwa kuisukuma kuvuka ukingo. Matokeo bora hutokana na kuoanisha hivyo viwili. Utaratibu huu hufikia nguvu ya kilele ya wati 89 kwa kilo, ambayo inalinganishwa vyema na viendeshaji vya awali vinavyoendeshwa na mwanga vinavyofanya kazi katika viwango vya mwanga vinavyolingana. Ikisomwa kutoka kwenye chati ya ulinganisho ya makala yenyewe, kilele hicho kiko karibu miliwati 175 kwa sentimita ya mraba, takriban Jua 1.75: chini ya Jua 2, lakini juu sana ya Jua 1; katika Jua 1 hasa, chati hiyohiyo inaonyesha takriban wati 0.4 kwa kilo.
Ogelea, tambaa, ruka
Utaratibu huohuo huendesha roboti tatu. Roboti inayoogelea hubeba kasia ambalo ni legevu upande mmoja na gumu upande mwingine: mfyatuko hutoa mpigo laini wa kurudi, na kurudi nyuma kwa boriti hutoa msukumo wenye nguvu. Chini ya Jua 1.5, husonga mbele urefu wa mwili wake mara 3.1 kwa kila mzunguko, mojawapo ya kasi za juu zaidi miongoni mwa roboti zinazoogelea zinazojiendesha zenyewe kwa mwanga ambazo timu ililinganisha. Roboti inayotambaa hutumia miguu miwili iliyoinama kwa 45° na kifuniko kimoja ili kuvunja ulinganifu, na husogea mbele kidogo kidogo kwa kila mfyatuko.

Inayoruka: silikoni ngumu kuliko zote pekee ndiyo huhifadhi nishati ya kutosha kuruka, kwa chini kidogo ya Jua 2 (b); picha za mruko (c; pau ya kipimo 10 mm) na urefu wa mruko katika zaidi ya mizunguko 20 (d). — Kielelezo 7, Lee et al. (2026), arXiv:2611.14729.
Roboti inayoruka inahitaji silikoni ngumu kuliko zote ili kuhifadhi nishati ya kutosha. Huanza kuruka chini ya takriban Jua 1.9 — dhidi ya Jua 6 kwa kifaa cha awali cha kuruka cha timu hiyo — na, ikiwa na visawazishi viwili vya kuiweka wima, iliruka zaidi ya mara 20 mfululizo bila kupoteza kimo. Kama ziada, timu ilijenga swichi inayochochewa na mwanga wa jua ambayo hufunga saketi na kuwasha LED.
Mifyatuko ya haraka, mizunguko ya polepole
Waandishi wenyewe wanaonyesha kikomo: mfyatuko ni wa haraka, lakini kupata joto na kupoa ni polepole, kwa hiyo kasi ya wastani ya roboti huamuliwa na jinsi zinavyoweza kuvuna mwanga wa jua na kuondoa joto kwa haraka. Majaribio yote yalifanywa chini ya kiigaji cha jua cha maabara. Kabla roboti kama hizi hazijatoka nje, zitahitaji kukabiliana na mawingu, pembe zinazobadilika, mabadiliko makubwa ya halijoto na uchakavu. Bila sumaku na bila vifaa vya kielektroniki, waandishi wanaziona zikifanya kazi pale ambapo vifaa vya kielektroniki vinatatizika, katika uga wa sumaku wenye nguvu au mionzi mikali — au, zikiwekewa nyenzo inayofyonza, zikiondoa mafuta yanayoelea kwenye uso uliochafuliwa.
