The Knowledge Frontier

Sayansi ya viumbeChapisho la awaliUchambuzi wa dataDakika 4 za kusoma

LUGHA TATU, RAMANI MOJA YA MAANA UBONGONI

Msomaji wa Kichina, msikilizaji wa Kiingereza na wa Kifaransa wanaweza kufuatilia hadithi ileile, ingawa lugha zao karibu hazishiriki neno lolote na hupanga sentensi kwa njia tofauti. Mahali fulani, ubongo lazima uhifadhi kile hadithi inachomaanisha. Yi Guo, Shuqiang Wang na wenzao, katika Taasisi za Shenzhen za Teknolojia ya Hali ya Juu za Akademia ya Sayansi ya China na vyuo vikuu viwili huko Hong Kong, walitafuta msingi huo wa pamoja katika picha za ubongo.

Si shughuli ileile, bali umbali uleule

Wazo lao kuu ni kulinganisha jiometri badala ya shughuli. Watu wawili, au lugha mbili, wanaweza kuzalisha mifumo tofauti ya shughuli za ubongo kwa sentensi ileile. Lakini bado mtu anaweza kuuliza: ni vifungu vipi ambavyo ubongo huvichukulia kuwa karibu, na vipi kuwa mbali? Ikiwa mahusiano hayo yanadumu katika lugha zote, ubongo unashiriki ramani ya pamoja ya maana hata maelezo madogo yanapotofautiana.

Akili 227, lugha tatu

Timu ilichambua upya seti nne za umma za rekodi za MRI ya kiutendaji (fMRI), washiriki 227 kwa jumla:

  • watu wazima wakisikiliza Mwana Mfalme Mdogo kwa Kiingereza (49), Kichina (35) au Kifaransa (28) — makundi matatu tofauti ya watu;
  • watu sita wanaozungumza Kichina na Kiingereza wakisoma hadithi katika lugha zote mbili;
  • watu kumi na wawili wakisikiliza habari kwa Kimandarini, waliotumika kufunza mfumo mapema;
  • wazungumzaji asilia 97 wa Kifaransa wakisikiliza vifungu vya Alice katika Nchi ya Maajabu (Alice’s Adventures in Wonderland), kama jaribio huru; 79 kati yao walisikiliza pia vifungu hivyohivyo kwa Kiingereza.

Walijenga SemDecoder, kisimbuzi cha ubongo. Modeli ya lugha nyingi hupendekeza maneno yanayowezekana kufuata; ishara za ubongo huamua yapi yabaki. Kilirejesha maudhui yenye maana katika lugha zote tatu na kilishinda kisimbuzi cha marejeo cha awali katika kila kipimo na kila seti ya data. Mfano mmoja kutoka kwenye makala: mstari “For me, it was like a spring of fresh water in the desert” (Kwangu, ilikuwa kama chemchemi ya maji safi jangwani) ulirudi kutoka kwenye ubongo kama “Anymore, it was just like a rain of pure water in the desert.” (Sasa, ilikuwa kama mvua ya maji safi jangwani). Kwa Kifaransa, sentensi kuhusu picha katika “kitabu kuhusu msitu wa asili” ilirudi kama “kitabu kuhusu msitu mweusi”. Maeneo ya ubongo yaliyokuwa muhimu zaidi yalikuwa katika ndewe za muda (temporal lobes) za pande zote mbili, katika lugha zote tatu.

Ramani ya pamoja

Kisha waandishi walilinganisha jiometri. Kulinganisha akili mbili kwanza kunamaanisha kuziweka katika fremu moja ya pamoja: hiyo ni upanganishi (alignment), mzunguko uliohesabiwa unaotafuta ulinganifu wa karibu zaidi kati ya mifumo ya shughuli ya makundi mawili, bila kudhani kwamba sehemu zilezile za ubongo zinawaka. Baada ya kupanganisha, mpangilio wa matukio ya hadithi kwa kiasi kikubwa ulilingana katika Kichina, Kiingereza na Kifaransa. Kisha waandishi walipa kila kifungu alama kwa sifa tatu za maana — jinsi kilivyo halisi badala ya dhahania, kinahusu watu na mahusiano kwa kiasi gani, na jinsi kinavyosisimua hisia — na kutafuta mwelekeo kwenye ramani ya ubongo ambao kando yake kila alama hupanda: mielekeo hiyo mitatu ilielekeza upande uleule katika lugha zote tatu. Vifungu vilivyo mbali katika lugha moja vilielekea kuwa mbali katika nyingine. Ulinganifu huo ulidumu kwa wasikilizaji mmoja mmoja na katika hadithi nzima.

Haukuwa sawa katika ubongo wote. Ulinganifu kati ya lugha ulikuwa dhaifu zaidi katika maeneo yaliyo karibu na hisia na mwendo, na wenye nguvu zaidi katika maeneo ya ushirikishaji ya ngazi ya juu (association regions) — yale yasiyopokea ishara moja kwa moja kutoka masikioni au machoni bali yanayoziunganisha. Sehemu ya chini ya mteremko huo haishangazi: sentensi ya Kichina na ya Kifaransa hazishiriki sauti hata moja, na maeneo ya kusikia huisikia tofauti hiyo kabla ya maana yoyote, kwa hiyo ulinganifu unaweza kutokea tu mbele zaidi. Mteremko huu ulifuata kwa karibu mhimili mkuu unaojulikana wa mpangilio wa ubongo, unaoanzia maeneo ya hisia na mwendo hadi maeneo yanayounganisha zaidi (uhusiano wa 0.80 katika maeneo 400 ya ubongo). Waandishi wanapendekeza kwamba maeneo haya ya ngazi ya juu hushikilia mahusiano kati ya maana yasiyotegemea sana umbo la lugha yoyote moja.

Kusoma lugha ambayo hakijawahi kujifunza

Jaribio la kivitendo lilikuwa la ujumuishaji. Kisimbuzi kilichofunzwa kwa lugha moja kilifanya kazi vizuri kuliko bahati nasibu kwenye lugha nyingine ambayo hakijawahi kuiona, katika mielekeo yote sita kati ya lugha hizo tatu, na pia kwa watu wanaozungumza lugha mbili. Kisimbuzi kilichofunzwa kwa wasikilizaji wa Kichina kilibaini, vizuri kuliko mtandao usiofunzwa, ni kifungu kipi kati ya kumi na viwili ambacho wazungumzaji wa Kifaransa walikuwa wakisikia — kwa Kifaransa au kwa Kiingereza. Kadiri kilivyotegemea zaidi maeneo ya ngazi ya juu, ndivyo kilivyojumuisha vizuri zaidi.

Mwishowe, pale data chache tu za ubongo zilipopatikana katika lugha lengwa, kufunza mapema kwa lugha nyingine kuliboresha usimbuzi katika kila ukubwa wa data uliojaribiwa. Waandishi wanaelekeza kwenye swali la haki: rekodi za ubongo hazipatikani kwa usawa kwa kila lugha, na kuazima kutoka kwa lugha zilizochunguzwa vizuri kungeweza kusaidia nyingine — ingawa hawakulijaribu hilo moja kwa moja. Utafiti wao unahusu lugha tatu; kama ramani hiyo ya pamoja inaenea hadi utofauti kamili wa lugha za binadamu, na jinsi inavyobadilika kulingana na uzoefu wa mtu mwenyewe wa lugha kadhaa, bado ni swali wazi.