LÀ NHỜ LIỆU PHÁP, HAY CHỈ NHỜ CHIẾC KÍNH?

Đeo một chiếc kính thực tế ảo (VR) vào và, trong một lúc, bạn cảm thấy mình đang hiện diện ở một nơi khác. Ảo giác đó đã biến thực tế ảo nhập vai (IVR) thành một công cụ ngày càng phổ biến trong trị liệu. Bệnh nhân mắc chứng ám ảnh sợ hãi hoặc sang chấn có thể dần dần đối mặt với điều họ né tránh, trong một khung cảnh trông như thật nhưng vẫn an toàn; những người khác dùng nó để rèn luyện kỹ năng xã hội, hoặc để thư giãn qua hình dung có hướng dẫn.

Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, tiêu chuẩn vàng để kiểm định một phương pháp điều trị, giờ đã trở nên phổ biến trong lĩnh vực này. Nhưng một thử nghiệm chỉ thuyết phục đến mức thứ mà phương pháp điều trị được so sánh cùng. Một nhóm từ Đại học Tartu, Estonia, và Đại học Leiden, Hà Lan, đã xem xét kỹ phép so sánh đó.

Bài toán viên thuốc đường

Trong các thử nghiệm thuốc, đối chứng kinh điển là viên thuốc đường: nó trông giống phương pháp điều trị thật nhưng không có hoạt chất; trong một thử nghiệm mù đôi, không ai biết ai nhận được gì. Thực tế ảo không có thứ tương đương hiển nhiên nào. Một phần lợi ích của nó có thể chẳng liên quan gì đến nội dung của liệu pháp: sự kỳ vọng vào một phương pháp điều trị công nghệ cao, sự mới lạ của thiết bị, chỉ riêng hành động đeo kính vào. Hiệu quả của, chẳng hạn, việc tiếp xúc với nhện phải được tách khỏi các hiệu ứng chung của sự nhập vai, sự xao nhãng hay những kỳ vọng tích cực.

Chiếc kính khiến việc này khó hơn. Các tác giả chỉ ra điều được gọi là “khoảng cách thiết bị” (device gap): chiếc kính khiến cả người tham gia lẫn người làm thí nghiệm đều thấy rõ ai đang nhận can thiệp, điều có thể làm sai lệch hành vi của họ.

Một nhóm công tác quốc tế, VR-CORE, đã đề xuất một thang gồm năm loại đối chứng, từ chăm sóc thông thường cho đến một trải nghiệm nhập vai, có tương tác bên trong kính. Các tác giả lưu ý rằng tính đến tháng 2 năm 2026, chưa có hướng dẫn chính thức nào được thông qua.

Hai mươi hai thử nghiệm trên một chiếc thang năm bậc

Madis Vasser, Mary-Ann Kubre, Kadi Tulver và Jaan Aru đã tìm kiếm trên bốn cơ sở dữ liệu (PubMed, Web of Science, Scopus và PsycINFO) vào tháng 1 năm 2026 các bài báo khoa học có cả cụm “immersive virtual reality” (thực tế ảo nhập vai) lẫn “randomized controlled trial” (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng) trong tiêu đề. Trong 135 kết quả, 88 là bản trùng lặp. Sau đó, họ loại bỏ 11 nghiên cứu không chỉ dựa vào một chiếc kính trường nhìn rộng, và 14 nghiên cứu không có kết cục về tâm lý hay chất lượng cuộc sống, hoặc không có kết quả. Còn lại hai mươi hai thử nghiệm, về lo âu ở trẻ em quanh thời điểm phẫu thuật, chứng sợ độ cao, trầm cảm và lo âu ở phụ nữ mang thai, bệnh nhân đang hóa trị và phụ nữ lớn tuổi, cùng những đối tượng khác.

Hai trong số các tác giả đã xếp từng điều kiện đối chứng lên thang VR-CORE, thống nhất với nhau 95% ngay từ đầu. Họ nới rộng bậc thấp nhất, “không can thiệp”, để bao gồm mọi điều kiện không có thành phần đa phương tiện: chăm sóc thông thường, danh sách chờ hoặc một liệu pháp dạng văn bản.

Kết quả kiểm đếm: 14 trên 22 thử nghiệm so sánh chiếc kính với việc không can thiệp. Bốn thử nghiệm dùng một hoạt động thụ động bên ngoài VR, chẳng hạn nghe nhạc; một thử nghiệm dùng một trò chơi ném bóng né (dodgeball); ba thử nghiệm dùng một trải nghiệm thụ động bên trong kính. Không thử nghiệm nào kiểm định liệu pháp của mình so với một trải nghiệm VR chủ động, có tương tác khác.

13 trên 14 so với 3 trên 8

Sau đó, các tác giả đếm xem những thử nghiệm nào báo cáo một khác biệt có ý nghĩa thống kê nghiêng về phía VR. Trong 14 thử nghiệm có đối chứng không can thiệp, 13 có kết quả như vậy. Trong 8 thử nghiệm có một dạng đối chứng chủ động nào đó, chỉ 3 có — và trong những thử nghiệm đó, cả hai nhóm thường đều cải thiện.

Khoảng chênh lệch này có ý nghĩa thống kê (kiểm định chính xác Fisher, p = 0,011: nếu loại đối chứng không tạo ra khác biệt nào, một khoảng chênh lớn như vậy chỉ xảy ra ngẫu nhiên khoảng một lần trong một trăm). Số chênh (odds) để có kết quả tích cực cao hơn khoảng 14 lần khi đối chứng là không can thiệp. Số chênh so sánh kết quả tích cực với kết quả tiêu cực; tính theo tỷ lệ đơn giản, đó là 93% số thử nghiệm so với 38%. Tuy nhiên, độ bất định cực lớn, vì có quá ít thử nghiệm dùng đối chứng chủ động: khoảng tin cậy 95% trải từ 1,64 đến 121,96, và giá trị thật có thể nằm ở bất cứ đâu trong khoảng đó.

Với các tác giả, điều này “gợi ý rằng bất kể nội dung, bản thân một trải nghiệm IVR có thể dẫn đến những cải thiện lâm sàng tổng thể.” Họ cũng nhắc đến một sai lệch có thể có từ phía các nhà nghiên cứu: sự hào hứng với một công nghệ mới có thể vô tình định hình cách một nghiên cứu được thiết kế, tiến hành hay diễn giải.

Xây dựng một giả dược ảo

Đề xuất của họ là một “giả dược ảo”: một trải nghiệm đối chứng giống với can thiệp ở mọi điểm, trừ cơ chế cụ thể đang được kiểm định. Cùng kính và tay cầm điều khiển, cùng thời lượng và tần suất buổi tập, cùng mức độ tương tác, đồ họa và âm thanh tương tự — nhưng thành phần được cho là có tác dụng thì bị loại bỏ hoặc thay đổi.

Họ đưa ra các ví dụ. Hãy hình dung một khung cảnh ảo phủ tuyết nhằm hạ sốt thông qua cảm giác lạnh: đối chứng phù hợp sẽ là một khung cảnh không có tuyết, thụ động hay chủ động y như vậy. Hoặc một đường hầm ảo giác nơi người tham gia bắt những thiên thần đang bay bằng tay, được ghép với một đường hầm đi bộ bình thường nơi họ bắt những mảnh vụn đang bay. Cùng hình dạng, cùng động tác: nhìn từ bên ngoài, hai nhóm sẽ hành xử giống hệt nhau.

Sự cân bằng này rất tinh tế: một đối chứng không nên quá nhàm chán cũng không nên quá thú vị. Và một giả dược ảo hoàn toàn trơ là điều không thể đạt được, vì bản thân sự nhập vai đã có những tác động mạnh, nên cả hai nhóm có lẽ đều sẽ cải thiện. Câu hỏi thực sự là liệu liệu pháp có làm tốt hơn một cách có ý nghĩa hay không. Vì những đối chứng như vậy tốn thời gian và tiền bạc, các tác giả đề xuất một thư viện dùng chung gồm các trải nghiệm giả dược có thể tái sử dụng.

Hai mươi hai thử nghiệm có thể và không thể nói lên điều gì

Các tác giả gọi phân tích thống kê của họ là mang tính thăm dò. 22 thử nghiệm khác nhau rất nhiều, nên họ chỉ đếm kết quả có ý nghĩa so với không có ý nghĩa, mà không cân nhắc cỡ hiệu ứng hay nguy cơ sai lệch. Họ chỉ tìm kiếm trong tiêu đề, không có đề cương đăng ký trước, và lưu ý rằng các thử nghiệm có đối chứng yếu hơn cũng có thể khác biệt về cỡ mẫu hoặc lực thống kê. Bài tổng quan của họ mô tả các thói quen nghiên cứu, chứ không phải việc liệu pháp thực tế ảo có hiệu quả hay không.

Điều nó phơi bày là một câu hỏi về tiền bạc. Khi chỉ so với chăm sóc thông thường, một thử nghiệm không thể biết liệu một chương trình phủ tuyết cụ thể và có thể tốn kém như chương trình nói trên — các tác giả gọi nó là “Winter IVR” — có thực sự đang chữa bệnh, hay một video nhập vai bất kỳ cũng có tác dụng y như vậy.