Số ra ngày 27 tháng 10, 2026

Betelgeuse, sao khổng lồ đỏ ở vai chòm Lạp Hộ (Orion), nhiều khả năng có một ngôi sao đồng hành nhỏ. Lực thủy triều đang từ từ thu hẹp quỹ đạo của nó. Trong vài nghìn năm nữa, Betelgeuse hẳn sẽ nuốt chửng nó.

Một nhóm ở California, New York và Massachusetts đã mô phỏng cú lao mình cuối cùng ấy. Sao đồng hành xoắn ốc sâu vào bên trong và bị xé toạc gần lõi. Sau đó, một sóng xung kích cần khoảng 28 ngày để lên tới bề mặt.

Khi sóng xung kích bùng ra, chớp sáng lúc cực đại sẽ sáng gấp nhiều lần Sao Kim. Pha sáng nhất của nó kéo dài khoảng hai ngày. Sao đồng hành càng nặng thì chớp sáng càng mạnh.

Cuộc sáp nhập cũng sẽ thổi bay một lượng vật chất bằng 6 đến 11 lần khối lượng Mặt Trời. Thời điểm xảy ra còn rất bất định: khoảng 4.000 đến 7.000 năm nữa. Bụi quanh ngôi sao có thể làm màn trình diễn đỏ hơn và mờ đi.

Nguồn: From Inspiral to Outburst: Modeling a Potential Luminous Red Nova from Betelgeuse, https://arxiv.org/abs/2610.31755

Phần lớn ô tô mới ở Mỹ có thể hỗ trợ tự lái giữa các vạch kẻ làn. Một biểu tượng trên bảng đồng hồ cho bạn biết camera có nhìn thấy các vạch đó hay không. Nhưng bạn có thể tin biểu tượng ấy không?

Các nhà nghiên cứu ở Pennsylvania và New York đã phân tích 39.800 giây lái xe thực tế. Dữ liệu bao gồm 13 mẫu xe của ba hãng. Tất cả các đoạn ghi đều được chọn ở những nơi việc giữ làn gặp khó khăn.

Khi vạch kẻ khó nhìn, biểu tượng chỉ báo điều đó trong 47% thời gian. Trong một nửa số đoạn khó ấy, nó không hề cảnh báo. Còn khi đã cảnh báo, nó cảnh báo ngay lập tức.

Trường hợp tệ nhất: người lái chỉ tác dụng rất ít lực lên vô lăng, để hệ thống lái, trong khi biểu tượng báo mọi thứ ổn. Điều đó xảy ra 48 giây mỗi giờ trong kiểu lái xe khó khăn này. Khi đó, xe lạng nhiều hơn trong làn của mình: khoảng 12 cm so với 4 cm.

Nguồn: Silence Is Not Assurance: When Production Lane Keeping Assist Does Not Warn, and What It Costs, https://arxiv.org/abs/2610.31899

Trên Mặt Trăng, một đêm kéo dài khoảng 354 giờ. Mặt đất nguội dần về phía 95 kelvin, khoảng −178 °C. Không có đủ plutoni để trang bị cho mỗi robot nhỏ một bộ sưởi.

Vậy các robot có thể giữ ấm cho nhau không? Các nhà nghiên cứu tại ESA và MIT đã mô phỏng hai mươi robot như thế. Phần thưởng duy nhất của chúng đến lúc bình minh: năm robot lạnh nhất còn ấm đến mức nào.

Không ai bảo chúng tụ lại. Vậy mà chúng vẫn tụ lại, rồi liên tục đổi chỗ giữa phần lõi được che chắn và rìa ngoài lộ thiên. Chim cánh cụt hoàng đế sống sót qua mùa đông Nam Cực nhờ chính hai hành vi này.

Kết quả: mọi robot đều sống sót với lượng năng lượng dự trữ ít hơn 37% so với một cụm đứng yên. Con số đó chỉ cách giới hạn do vật lý đặt ra trong vòng 13%. Điều chưa được kiểm chứng: những bánh xe thật cày qua đất Mặt Trăng suốt cả một đêm.

Nguồn: Emergent Cooperative Thermoregulation in Lunar Swarm Robotics, https://arxiv.org/abs/2610.31868

Nhiều công ty muốn đưa các trung tâm dữ liệu, những dãy máy tính khổng lồ, lên quỹ đạo. Cộng các kế hoạch của họ lại thì được hơn một triệu vệ tinh. Mỗi vệ tinh sẽ cần những tấm pin mặt trời và bộ tản nhiệt khổng lồ.

Các nhà thiên văn Mỹ đã mô phỏng một năm hoạt động của Đài quan sát Vera C. Rubin dưới bầy vệ tinh đó. Vào một số đêm, có tới 80% số ảnh của đài dính một vệt sáng được Mặt Trời chiếu rọi. Tính cả năm, khoảng một trên năm ảnh.

Lúc chạng vạng là tệ nhất, ngay sau hoàng hôn và trước bình minh. Vào một đêm không trăng, các vệ tinh làm bầu trời bừng sáng. Ở ba trong sáu bộ lọc của Rubin, độ sáng nền tăng hơn 1.000%.

Chỉ phóng một phần mười số đó cũng không giải quyết được vấn đề. Ảnh chụp lúc chạng vạng vẫn mất 2,3% số điểm ảnh, so với 6,9% khi có toàn bộ. Một tia lóe sáng duy nhất có thể lấn át cả một bức ảnh.

Nguồn: The Impact of Orbital Data Centers on the NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory, https://arxiv.org/abs/2610.31772

Trong những đám mây lạnh giữa các vì sao, các phân tử nước mang điện, H2O+, là một bước trên con đường tạo thành nước. Một số gặp HD, một phân tử hydro mang một nguyên tử đơteri nặng. Chúng sẽ cướp nguyên tử nào, H hay D?

Ở Basel, các nhà hóa học đã làm lạnh một ion nước xuống vài phần nghìn độ trên độ không tuyệt đối. Khí HD, được làm lạnh trên các thành ở 5,4 kelvin, sau đó va vào nó. Mỗi cú va chạm mang năng lượng của một chất khí ở khoảng 7 kelvin.

Một phản ứng làm thay đổi khối lượng của ion, điều này thể hiện qua cách cặp ion rung lắc. Qua 441 phản ứng trong 16 ngày, hydro thắng 271 lần, đơteri 170 lần. Sau khi hiệu chỉnh cho một lượng tạp chất nhỏ, tỉ lệ là 1,50 trên 1, sai số cộng trừ 0,15.

Các mô phỏng dự đoán một sự ưu tiên yếu hơn, 1,15. Khoảng chênh có thể đến từ các hiệu ứng lượng tử bị bỏ qua, hoặc từ các thành lạnh. Nếu lượng hydro thường tới được ion nhiều hơn giả định, con số 1,50 có thể là quá cao.

Nguồn: Single-molecule cold chemistry: Isotopic branching ratios of the H2O+ + HD reaction at cryogenic temperatures, https://arxiv.org/abs/2610.32904

Hãy chọn vài mệnh giá đồng xu không có ước chung nào cho tất cả. Có những số tiền không bao giờ trả được một cách chính xác. Số lớn nhất trong đó được gọi là số Frobenius.

Với hai mệnh giá, một công thức đơn giản cho ra con số đó. Với ba mệnh giá trở lên, các nhà toán học tìm các cận trên. Cận kinh điển, của Erdős và Graham, mang thêm một thừa số 2.

Bốn nhà nghiên cứu thuộc trường khoa học máy tính của Đại học Chiết Giang đã loại bỏ được thừa số đó. Cận của họ phụ thuộc vào hai đồng xu lớn nhất và vào số lượng mệnh giá. Nó có thể tốt hơn hẳn cận của Dixmier, cận kinh điển còn lại, nếu đồng xu lớn thứ hai tương đối nhỏ.

Thử với các đồng xu 3, 4 và 6: chỉ có 1, 2 và 5 là không trả được. Cận mới cho đúng 5, các cận cũ cho 10 và 18. Đây là một trong vô số trường hợp cực trị chứng tỏ cận này không thể hạ thấp hơn.

Nguồn: A Sharp Upper Bound for the Frobenius Number, https://arxiv.org/abs/2610.32219

Một kính thiên văn không gian tên là Fermi thấy có thêm tia gamma đến từ trung tâm Thiên Hà của chúng ta. Suốt gần hai thập kỷ, chưa ai thống nhất được vì sao. Vật chất tối, hay vô số nguồn quá mờ để thấy riêng từng cái?

Hai nhà nghiên cứu ở MIT và Caltech đã mô phỏng hai thiên hà giống thiên hà của chúng ta. Các ngôi sao phát nổ lấp đầy chúng bằng tia vũ trụ, những hạt tạo ra tia gamma. Không hề có vật chất tối được thêm vào, chỉ có tia vũ trụ từ siêu tân tinh.

Họ so sánh từng thời điểm với trạng thái trung bình yên tĩnh của mỗi thiên hà. Vùng trung tâm liên tục chập chờn: những chỗ lồi xuất hiện rồi tan biến, thường lớn hơn cái mà Fermi thấy. Tại một thời điểm, một chỗ lồi trông giống phần dư thật đến kinh ngạc.

Vậy có thể chúng ta chỉ đơn giản đang nhìn Thiên Hà của mình vào một thời điểm không may. Các tác giả gọi đây là hiệu ứng “nhìn chỗ khác” (look-elsewhere effect). Nhưng với hai thiên hà, chưa ai có thể nói một sự trùng hợp như vậy xảy ra thường xuyên đến mức nào.

Nguồn: The Galactic Center γ-ray Excess and the Look-Elsewhere Effect, https://arxiv.org/abs/2610.32845

Chiếu ánh sáng đủ năng lượng vào vật chất, các electron sẽ bật ra. Đó là quy luật thông thường. Thế nhưng ở một số mức năng lượng, số electron thoát ra lại sụt giảm: một “cực tiểu Cooper”.

Một nhóm ở Nhật Bản đã tạo ra một “siêu nguyên tử”: 12 nguyên tử bạc nhốt một nguyên tử vonfram. Cụm 13 nguyên tử này bắt chước một nguyên tử đơn lẻ. Electron ngoài cùng của nó trải rộng trên một hình cầu gần như hoàn hảo.

Họ tăng dần năng lượng laser từng bước một. Ở một mức năng lượng chính xác, cao hơn hẳn mức tối thiểu cần thiết, gần như không electron nào bật ra. Phép toán mô tả sự thoát ra cộng các phần dương và âm lại với nhau, và chúng triệt tiêu nhau hoàn toàn.

Theo các tác giả, sự triệt tiêu hoàn toàn như vậy chưa từng được ghi nhận bên ngoài nguyên tử. Các mô phỏng của họ gợi ý rằng điều này hẳn phổ biến ở các cụm gần tròn. Một cặp song sinh với molypden, Ag12Mo⁻, đã xác nhận điều đó.

Nguồn: Zero photoemission from icosahedral superatoms, https://arxiv.org/abs/2610.32031

Phép thử Turing đặt câu hỏi liệu một giám khảo có phân biệt được văn bản của máy với văn bản của người hay không. Nhưng một giám khảo bị đánh lừa thì chẳng chứng minh được bao nhiêu. Có thể manh mối vẫn ở đó, chỉ là giám khảo bỏ sót.

Một nhóm do Hamburg dẫn dắt đã lật ngược phép thử. 3.824 người, cùng các mô hình GPT, chấm các cặp câu trả lời cho những câu chuyện xã hội ngắn. Một câu trả lời là của người, câu kia của GPT-4 hoặc GPT-5.

Trước GPT-5, con người làm kém hơn so với trước GPT-4, dù vẫn trên mức may rủi. Thế nhưng một mô hình thống kê đơn giản vẫn phân biệt được các văn bản trong 92,5% trường hợp. GPT-5, khi chấm chính các câu trả lời của mình, vượt trội rõ rệt so với con người.

Điều bất ngờ đến khi GPT-5 tự giải thích. Nó nêu đúng nhiều manh mối. Nhưng nó lại bảo văn bản chi tiết là giống máy, trong khi những lựa chọn thực tế của nó lại coi sự chi tiết là dấu hiệu của con người.

Nguồn: Beyond pass or fail: an information-processing account of the Turing Test, https://arxiv.org/abs/2610.32868

Kính thực tế ảo hiện được thử nghiệm để chống lo âu, đau và trầm cảm. Bệnh nhân gồm trẻ em lo lắng trước khi phẫu thuật, phụ nữ mang thai và những người sợ độ cao. Nhưng chúng được so sánh với cái gì?

Các nhà nghiên cứu ở Estonia và Hà Lan đã xem xét 22 thử nghiệm lâm sàng gần đây về các liệu pháp này. Trong 14 thử nghiệm, nhóm đối chứng không nhận được thứ gì tương đương. Họ chỉ nhận được chăm sóc thông thường, được đưa vào danh sách chờ hoặc một liệu pháp dạng văn bản.

14 thử nghiệm đó gần như luôn tìm thấy lợi ích: 13 trên 14. Các thử nghiệm có một phương án thay thế thực sự chỉ tìm thấy lợi ích 3 trên 8 lần. Ở đó, cả hai nhóm thường đều khá lên.

Vậy có thể chính chiếc kính đã giúp ích, bất kể nó hiển thị gì. Các tác giả muốn có một “giả dược ảo”, một kiểu viên thuốc đường dạng 3D. Cùng chiếc kính, cùng thời lượng buổi tập, cùng hoạt động, chỉ trừ thành phần chữa bệnh.

Nguồn: Virtual Placebo: a scoping review of control conditions in randomized controlled trials of psychological immersive virtual reality interventions, https://arxiv.org/abs/2610.32232