२७ ऑक्टोबर, २०२६ ची आवृत्ती

मृग नक्षत्राच्या (Orion) खांद्यावरचा लाल महाकाय तारा बीटलज्यूस याला बहुधा एक लहान सोबती तारा आहे. भरती-ओहोटीच्या बलांमुळे (tides) त्याची कक्षा हळूहळू आकुंचन पावत आहे. काही हजार वर्षांत बीटलज्यूस त्याला गिळून टाकेल.

कॅलिफोर्निया, न्यूयॉर्क आणि मॅसॅच्युसेट्समधील एका गटाने त्या अंतिम झेपेचे सिम्युलेशन केले. सोबती तारा गिरक्या घेत खोल आत जातो आणि गाभ्याजवळ फाटून विखुरतो. त्यानंतर एका आघात-लहरीला (shock wave) पृष्ठभागापर्यंत पोहोचायला सुमारे 28 दिवस लागतात.

आघात-लहर बाहेर फुटेल तेव्हा लखलखाट शिखरावर शुक्रापेक्षा कित्येक पट तेजस्वी असेल. त्याचा सर्वात तेजस्वी टप्पा सुमारे दोन दिवस टिकतो. सोबती जितका जड, तितका लखलखाट अधिक तेजस्वी.

या विलीनीकरणामुळे सूर्याच्या 6 ते 11 पट वस्तुमानही उडून जाईल. तारीख फार अनिश्चित आहे: आजपासून साधारण 4,000 ते 7,000 वर्षे. ताऱ्याभोवतीची धूळ हा देखावा अधिक लालसर आणि अंधुक करू शकते.

स्रोत: From Inspiral to Outburst: Modeling a Potential Luminous Red Nova from Betelgeuse, https://arxiv.org/abs/2610.31755

अमेरिकेतील बहुतेक नव्या गाड्या लेनच्या रेषांमध्ये स्वतःचे सुकाणू सांभाळायला मदत करू शकतात. कॅमेऱ्याला त्या रेषा दिसत आहेत की नाही हे डॅशबोर्डवरचे एक चिन्ह सांगते. पण त्या चिन्हावर विश्वास ठेवता येईल का?

पेनसिल्व्हेनिया आणि न्यूयॉर्कमधील संशोधकांनी प्रत्यक्ष ड्रायव्हिंगच्या 39,800 सेकंदांचा अभ्यास केला. त्यात तीन उत्पादकांच्या 13 गाडी-मॉडेल्सचा समावेश होता. सर्व क्लिप्स अशा ठिकाणच्या निवडल्या होत्या जिथे लेनमध्ये राहणे कठीण होते.

दिसायला कठीण असलेल्या रेषांवर, चिन्हाने तसे फक्त 47% वेळा सांगितले. त्या कठीण टप्प्यांपैकी निम्म्यांत त्याने कधीच इशारा दिला नाही. जेव्हा त्याने इशारा दिला, तेव्हा लगेच दिला.

सर्वात वाईट स्थिती: चालक स्टिअरिंगवर अगदी कमी जोर लावतो, सुकाणू प्रणालीवर सोपवतो, आणि चिन्ह सर्व काही ठीक असल्याचे सांगते. या कठीण ड्रायव्हिंगमध्ये हे दर तासाला 48 सेकंद घडले. तेव्हा गाडी आपल्या लेनमध्ये अधिक भरकटली: सुमारे 12 सेमी, विरुद्ध 4 सेमी.

स्रोत: Silence Is Not Assurance: When Production Lane Keeping Assist Does Not Warn, and What It Costs, https://arxiv.org/abs/2610.31899

चंद्रावर रात्र सुमारे 354 तास चालते. जमीन 95 केल्विनपर्यंत, म्हणजे सुमारे −178 °C पर्यंत थंड होते. प्रत्येक छोट्या रोबोटला हीटर देण्याइतके प्लुटोनियम उपलब्ध नाही.

मग रोबोट एकमेकांना उबदार ठेवू शकतील का? ESA आणि MIT मधील संशोधकांनी अशा वीस रोबोटचे सिम्युलेशन केले. त्यांना एकच बक्षीस पहाटे मिळायचे: सर्वांत थंड पाच रोबोट किती उबदार राहिले.

त्यांना एकत्र येण्यास कोणीही सांगितले नाही. तरीही ते एकत्र आले, आणि मग आसरा असलेला गाभा आणि उघडी कडा यांच्यात सतत जागा बदलत राहिले. एम्परर पेंग्विन अंटार्क्टिकाचा हिवाळा याच दोन वर्तनांच्या जोरावर पार करतात.

निकाल: स्थिर घोळक्याच्या तुलनेत 37% कमी साठवलेल्या ऊर्जेवर प्रत्येक रोबोट वाचतो. भौतिकशास्त्राने ठरवलेल्या मर्यादेपासून हे केवळ 13% च्या आत आहे. अद्याप तपासायचे बाकी: संपूर्ण रात्रभर चांद्र मातीत घासत चालणारी खरी चाके.

स्रोत: Emergent Cooperative Thermoregulation in Lunar Swarm Robotics, https://arxiv.org/abs/2610.31868

कंपन्यांना डेटा सेंटर, म्हणजे संगणकांचे प्रचंड संच, कक्षेत न्यायचे आहेत. त्यांच्या योजनांची बेरीज दहा लाखांहून कितीतरी अधिक उपग्रहांपर्यंत जाते. प्रत्येकाला प्रचंड सौर पॅनेल आणि रेडिएटर लागतील.

अमेरिकी खगोलशास्त्रज्ञांनी या थव्याखाली वेरा सी. रुबिन वेधशाळेच्या एका वर्षाचे सिम्युलेशन केले. काही रात्री तिच्या 80% पर्यंत प्रतिमांमध्ये सूर्यप्रकाशित रेघ येते. वर्षभरात, सुमारे पाचपैकी एका प्रतिमेत.

संधिप्रकाश, म्हणजे सूर्यास्तानंतर लगेचचा आणि पहाटेपूर्वीचा काळ, सर्वांत वाईट असतो. चंद्र नसलेल्या रात्री उपग्रह आकाश उजळून टाकतात. रुबिनच्या सहापैकी तीन फिल्टरमध्ये तेज 1,000% हून अधिक वाढते.

त्यांच्यापैकी फक्त दहावा भाग सोडल्यानेही प्रश्न सुटत नाही. संधिप्रकाशातील प्रतिमा तरीही त्यांचे 2.3% पिक्सेल गमावतील, सर्व उपग्रहांसह 6.9% च्या तुलनेत. एकच तेजस्वी चमक संपूर्ण प्रतिमेवर वर्चस्व गाजवू शकते.

स्रोत: The Impact of Orbital Data Centers on the NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory, https://arxiv.org/abs/2610.31772

ताऱ्यांमधील थंड ढगांत, विद्युतभारित पाण्याचे रेणू, H2O+, पाण्याच्या दिशेने एक पायरी असतात. त्यांपैकी काहींची गाठ HD शी पडते, म्हणजे एक जड ड्युटेरियम अणू असलेल्या हायड्रोजन रेणूशी. ते कोणता अणू पळवतात, H की D?

बाझेलमध्ये रसायनशास्त्रज्ञांनी पाण्याचा एक आयन निरपेक्ष शून्याच्या वर अंशाच्या हजारांश भागांपर्यंत थंड केला. मग 5.4 केल्विनच्या भिंतींवर थंड केलेला HD वायू त्यावर आदळला. प्रत्येक धडकेत सुमारे 7 केल्विन तापमानाच्या वायूइतकी ऊर्जा होती.

अभिक्रियेमुळे आयनाचे वस्तुमान बदलते, आणि ते ही जोडी कशी हेलकावते यात दिसते. 16 दिवसांतील 441 अभिक्रियांमध्ये हायड्रोजन 271 वेळा जिंकला, ड्युटेरियम 170 वेळा. थोड्याशा अशुद्धीसाठी दुरुस्ती केल्यावर, हे प्रमाण 1.50 ला 1 येते, 0.15 कमी-जास्त.

सिम्युलेशन्सनी याहून कमजोर कल भाकीत केला होता, 1.15. ही तफावत वगळलेल्या क्वांटम परिणामांमुळे असू शकते, किंवा थंड भिंतींमुळे. गृहीत धरल्यापेक्षा अधिक साधा हायड्रोजन आयनापर्यंत पोहोचला असेल, तर 1.50 हे जास्त असू शकते.

स्रोत: Single-molecule cold chemistry: Isotopic branching ratios of the H2O+ + HD reaction at cryogenic temperatures, https://arxiv.org/abs/2610.32904

अशा काही नाण्यांच्या किमती निवडा ज्या सर्वांमध्ये कोणताही सामायिक अवयव (factor) नाही. काही रकमा कधीच अचूक चुकत्या करता येत नाहीत. त्यांपैकी सर्वात मोठ्या रकमेला फ्रोबेनियस संख्या म्हणतात.

नाण्यांच्या दोन किमती असतील, तर एक साधे सूत्र ती देते. तीन किंवा अधिक असतील, तर गणितज्ञ वरच्या मर्यादा शोधतात. Erdős आणि Graham यांच्या अभिजात मर्यादेत 2 चा एक जादा गुणक आहे.

झेजियांग विद्यापीठाच्या संगणकशास्त्र महाविद्यालयातील चार संशोधकांनी तो गुणक काढून टाकला आहे. त्यांची मर्यादा दोन सर्वात मोठ्या नाण्यांवर आणि नाण्यांच्या किमतींच्या संख्येवर अवलंबून आहे. दुसरे सर्वात मोठे नाणे तुलनेने लहान असेल, तर ती Dixmier यांच्या, म्हणजे दुसऱ्या अभिजात मर्यादेवर स्पष्टपणे मात करू शकते.

3, 4 आणि 6 ची नाणी घेऊन पाहा: फक्त 1, 2 आणि 5 चुकते करता येत नाहीत. नवी मर्यादा नेमके 5 सांगते, जुन्या 10 आणि 18. ही मर्यादा खाली आणता येत नाही हे सिद्ध करणाऱ्या अनंत टोकाच्या उदाहरणांपैकी हे एक आहे.

स्रोत: A Sharp Upper Bound for the Frobenius Number, https://arxiv.org/abs/2610.32219

Fermi नावाची एक अवकाश दुर्बीण आपल्या आकाशगंगेच्या केंद्रातून येणारे जादा गॅमा किरण पाहते. जवळजवळ दोन दशके, यामागचे कारण काय यावर कोणाचेही एकमत झालेले नाही. गडद द्रव्य, की एकेक करून दिसण्यासाठी फारच अंधुक असलेले अनेक स्रोत?

MIT आणि Caltech मधील दोन संशोधकांनी आपल्यासारख्या दोन आकाशगंगांचे सिम्युलेशन केले. फुटणारे तारे त्यांना वैश्विक किरणांनी भरतात, म्हणजे गॅमा किरण निर्माण करणाऱ्या कणांनी. कोणतेही गडद द्रव्य जोडले नाही, फक्त सुपरनोव्हांचे वैश्विक किरण.

त्यांनी प्रत्येक क्षणाची तुलना त्या त्या आकाशगंगेच्या शांत सरासरीशी केली. केंद्र सतत लुकलुकत राहते: उंचवटे उमटतात आणि विरतात, अनेकदा Fermi च्या उंचवट्यापेक्षा मोठे. एका क्षणी, एक उंचवटा खऱ्या जादा प्रभेसारखा आश्चर्यकारकपणे दिसला.

म्हणजे आपण कदाचित आपल्या आकाशगंगेकडे फक्त एका दुर्दैवी क्षणी पाहत असू. लेखक याला look-elsewhere परिणाम म्हणतात. पण दोनच आकाशगंगांवरून, असा योगायोग किती वेळा घडतो हे अजून कोणीच सांगू शकत नाही.

स्रोत: The Galactic Center γ-ray Excess and the Look-Elsewhere Effect, https://arxiv.org/abs/2610.32845

पदार्थावर पुरेशा ऊर्जेचा प्रकाश टाका, की इलेक्ट्रॉन बाहेर उडतात. हा नेहमीचा नियम. तरीही काही विशिष्ट ऊर्जांना बाहेर पडणाऱ्या इलेक्ट्रॉनची संख्या घटते: याला "कूपर किमान" (Cooper minimum) म्हणतात.

जपानमधील एका गटाने एक "सुपरअणू" तयार केला: एका टंगस्टन अणूला पिंजऱ्यात कोंडणारे चांदीचे 12 अणू. हा 13 अणूंचा पुंजका एकट्या अणूसारखा वागतो. त्याचा सर्वांत बाहेरचा इलेक्ट्रॉन जवळजवळ परिपूर्ण गोलावर पसरलेला असतो.

त्यांनी लेझरची ऊर्जा टप्प्याटप्प्याने वाढवली. एका अचूक ऊर्जेला, आवश्यक किमान ऊर्जेच्या बरीच वर असूनही, जवळजवळ एकही इलेक्ट्रॉन बाहेर आला नाही. बाहेर पडण्याच्या गणितात धन आणि ऋण तुकड्यांची बेरीज होते, आणि ते अचूकपणे एकमेकांना रद्द करतात.

लेखकांच्या मते, अणूंच्या बाहेर असे संपूर्ण रद्दीकरण यापूर्वी कधीच नोंदवले गेले नव्हते. त्यांच्या सिम्युलेशननुसार जवळजवळ गोल पुंजक्यांमध्ये हे सर्रास आढळायला हवे. मॉलिब्डेनमच्या एका जुळ्या पुंजक्याने, Ag12Mo⁻ ने, याची पुष्टी केली.

स्रोत: Zero photoemission from icosahedral superatoms, https://arxiv.org/abs/2610.32031

ट्युरिंग चाचणी विचारते की परीक्षक यंत्राचा मजकूर माणसाच्या मजकुरापासून वेगळा ओळखू शकतो का. पण फसलेला परीक्षक फारसे काही सिद्ध करत नाही. कदाचित सुगावे तिथे असतात, आणि परीक्षकाला ते फक्त दिसत नाहीत.

हॅम्बुर्गमधून नेतृत्व केलेल्या एका टीमने ही चाचणी उलटी केली. 3,824 लोकांनी, तसेच GPT मॉडेलनी, छोट्या सामाजिक कथांवरच्या उत्तरांच्या जोड्यांचे परीक्षण केले. एक उत्तर माणसाचे होते, तर दुसरे GPT-4 किंवा GPT-5 चे.

GPT-5 समोर लोकांची कामगिरी GPT-4 पेक्षा वाईट होती, तरीही योगायोगापेक्षा चांगली. तरीही एका साध्या सांख्यिकीय मॉडेलने 92.5% वेळा मजकूर अचूक वेगळे ओळखले. स्वतःच्या उत्तरांचे परीक्षण करणाऱ्या GPT-5 ने माणसांना स्पष्टपणे मागे टाकले.

कलाटणी येते जेव्हा GPT-5 स्वतःचे स्पष्टीकरण देतो. तो अनेक योग्य सुगावे सांगतो. पण त्याने तपशीलवार मजकूर यंत्रासारखा असल्याचे म्हटले, तर त्याच्या प्रत्यक्ष निवडींनी तपशीलाला मानवी मानले.

स्रोत: Beyond pass or fail: an information-processing account of the Turing Test, https://arxiv.org/abs/2610.32868

आभासी वास्तव (virtual reality) हेडसेटची आता चिंता, वेदना आणि नैराश्य यांवर चाचणी घेतली जाते. रुग्णांमध्ये शस्त्रक्रियेपूर्वी घाबरलेली मुले, गर्भवती महिला आणि उंचीची भीती वाटणारे लोक आहेत. पण त्यांची तुलना कशाशी केली जाते?

एस्टोनिया आणि नेदरलँड्समधील संशोधकांनी या उपचारांच्या अलीकडच्या 22 वैद्यकीय चाचण्यांचा आढावा घेतला. त्यांपैकी 14 मध्ये, तुलना-गटाला तुलना करण्याजोगे काहीच मिळाले नाही. त्यांना नेहमीची देखभाल, प्रतीक्षा-यादी किंवा मजकुरावर आधारित उपचार मिळाले.

त्या 14 चाचण्यांना जवळजवळ नेहमीच लाभ आढळला: 14 पैकी 13 वेळा. खरा पर्याय असलेल्या चाचण्यांना तो 8 पैकी फक्त 3 वेळा आढळला. तिथे सहसा दोन्ही गटांमध्ये सुधारणा झाली.

म्हणजे कदाचित हेडसेट स्वतःच मदत करतो, तो काहीही दाखवो. लेखकांना एक "आभासी प्लासिबो" हवा आहे, 3D मधील साखरेच्या गोळीसारखे काहीतरी. तोच हेडसेट, सत्राची तीच लांबी, तीच कृती, फक्त बरे करणारा घटक वगळून.

स्रोत: Virtual Placebo: a scoping review of control conditions in randomized controlled trials of psychological immersive virtual reality interventions, https://arxiv.org/abs/2610.32232