२८ ऑक्टोबर, २०२६ ची आवृत्ती

व्हॉयनिच हस्तलिखितात वनस्पती, तारे आणि एक अज्ञात लिपी यांनी भरलेली सुमारे 240 पाने आहेत. ते कोणालाच वाचता येत नाही. एखाद्या लेखनिकाने नक्कल करून लिहिलेली ही निरर्थक बडबड आहे, की सांकेतिक लिपीमागे दडलेली एखादी भाषा?

अमेरिकेतील दोन संशोधकांनी प्रत्येक कल्पनेचे रूपांतर पाने लिहिणाऱ्या एका प्रोग्राममध्ये केले. प्रोग्राम जुळवताना कधीही न वापरलेल्या वैशिष्ट्यांवर, एकच किल्ली असलेल्या सांकेतिक लिप्यांपेक्षा नक्कल सरस ठरते. पण दुसरी किल्ली असलेल्या सांकेतिक लिप्याही तितक्याच चांगल्या ठरतात.

मग त्यांनी खऱ्या भाषेची खूण शोधली. 16 भाषांमधील 28 मजकुरांत, एकमेकांशी संबंधित शब्द पुन्हा पुन्हा एकाच ओळीत येतात. हस्तलिखितात हे सर्वांत दुर्बळ मजकुराच्या निम्म्या तीव्रतेने दिसते.

आधी ज्ञात मजकुरांवर तपासलेल्या सांकेतिक-उकल प्रोग्राम्सना त्यात वाचण्याजोगे काहीच सापडले नाही. तरीही एक सांकेतिक लिपी अजून टिकून आहे, ज्यात लेखनिक बरेच शब्द चुकीचे उतरवतो. छोटे लपवलेले संदेशही नजरेतून निसटू शकतात.

स्रोत: Does the Voynich Manuscript Mean Anything? Calibrated Tests Find Little Trace of Language, https://arxiv.org/abs/2610.34499

एका पानावर 10 बिंदू काढा. प्रत्येक जोडी एका वक्राने जोडा, शक्य तितके कमी छेद होतील अशा प्रकारे. तुम्ही कितीही हुशार असलात, तरी किमान 60 छेद उरतातच.

1950 च्या दशकाच्या अखेरीस ब्रिटिश कलाकार Anthony Hill यांनी कितीही बिंदूंसाठी अशी चित्रे काढली. त्यांच्या छेदांच्या संख्या एका साध्या सूत्रात बसतात. कोणी याहून चांगले करू शकेल का? 60 हून अधिक वर्षे, उत्तर “नाही” आहे हे कोणालाच सिद्ध करता आले नाही.

2026 मध्ये OpenAI ने प्रत्येक बिंदूसंख्येसाठी एक सिद्धता जाहीर केली. गणितज्ञ Martin Balko आता ती अधिक लहान आणि समजायला सोपी करून पुन्हा लिहितात. तिला फक्त मूलभूत रेषीय बीजगणित आणि आलेख सिद्धांत (graph theory) लागतो.

युक्ती: प्रत्येक बिंदूला एक संख्या द्या, मग बहुपदीचे सहगुणक मोजा. सूत्रापेक्षा कमी छेद असले, तर एक अशक्य बहुपदी अस्तित्वात यावी लागेल. हीच सिद्धता जाळ्यांची इतर अनेक कुटुंबेही सोडवते.

स्रोत: Proof of the Harary–Hill conjecture: an exposition, https://arxiv.org/abs/2610.34444

ताऱ्याचा गाभा कोसळतो तेव्हा सुमारे 99% ऊर्जा न्यूट्रिनोंच्या रूपात बाहेर पडते. संपूर्ण विश्वात हे दर सेकंदाला काही वेळा घडते. आपल्या जवळ मात्र शतकातून काही वेळाच.

ते सर्व न्यूट्रिनो मिळून प्रत्येक दिशेने येणारा एक अंधुक, स्थिर प्रवाह बनवतात. तो कोणी पकडू शकेल का? Super-Kamiokande ला वर्षाला फक्त काही घटनांची अपेक्षा आहे.

चमूने 2008 ते 2026 मधील 5,003 दिवसांची माहिती बारकाईने तपासली. प्रतिन्यूट्रिनो, म्हणजे न्यूट्रिनोचा एक प्रकार, प्रोटॉनवर आदळला की एक प्रकाशझोत आणि एक न्यूट्रॉन तयार होतो, जो क्षणार्धानंतर पकडला जातो. दोन्ही असण्याची अट घातल्याने वैश्विक किरणांचा बहुतेक गोंगाट दूर होतो.

परिणाम: 2.6 सिग्माची चाहूल, अद्याप पुरावा नाही. केवळ पार्श्वभूमी असती, तर अशी माहिती मिळणे असंभाव्य ठरले असते. लेखक ती कल्पना 99.5% विश्वास पातळीवर नाकारण्याकडे झुकतात.

स्रोत: Indication of Electron Antineutrinos from the Diffuse Supernova Neutrino Background, https://arxiv.org/abs/2610.35619

बोयाजियन तारा त्याच्या खोल, अनियमित मंदावण्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. काही वेळा त्याचा 15%, अगदी 22% प्रकाशही अडवला गेला. 2019 मध्ये TESS उपग्रहाने एक अधिक स्वच्छ घटना टिपली: सुमारे 1.1% चा एक नीटनेटका खोलगटपणा.

आधीच्या संशोधनाने त्याचा संबंध सुमारे 9.4 गुरू-वस्तुमानाच्या एका महाकाय ग्रहाशी जोडला. कोडे त्याच्या आकाराचे आहे: गुरूच्या त्रिज्येच्या 1.7 पट. मॉडेल्स सांगतात की असा थंड, जड महाकाय ग्रह गुरूएवढ्याच आकाराचा असायला हवा.

बीजिंगमधील दोन खगोलशास्त्रज्ञ यातून एक मार्ग सुचवतात. एखाद्या सामान्य ग्रहाभोवती एक प्रचंड, अपारदर्शक कडे असेल तर? त्यांचे सर्वोत्तम जुळणारे उत्तर: ग्रहाच्या तीन ते चार त्रिज्यांपर्यंत पसरलेले एक चपटे कडे.

पुरावा? अजून नाही: सांख्यिकीयदृष्ट्या कडे असणे आणि नसणे जवळजवळ बरोबरीत आहेत. पण कड्यामुळे हा ग्रह पुन्हा सामान्य ठरतो. आणि जर कडे ग्रहाच्या परिवलनाचा अक्ष दर्शवत असेल, तर तो युरेनसप्रमाणे कुशीवर फिरतो.

स्रोत: The anomalously large transiting planet around Boyajian's star: evidence for a circumplanetary ring, https://arxiv.org/abs/2610.34806

चेंडू प्रत्येक दिशेने सारखाच वक्र असतो. रग्बीच्या चेंडूची बाजू तशी नसते: घेराभोवती तीव्र, लांबीच्या बाजूने सौम्य. सर्व दिशांनी सारखा वक्र असलेल्या बिंदूला "नाभिबिंदू" (umbilic) म्हणतात.

या बिंदूंबद्दल दोन अटकळी होत्या. Carathéodory यांची: प्रत्येक बंद बहिर्वक्र पृष्ठभागावर किमान दोन असतात. Loewner यांची: अशा एका बिंदूभोवती सर्वात तीव्र वाकण्याच्या दिशा जास्तीत जास्त एकदाच फिरतात. अशा पृष्ठभागांवर या फेऱ्यांची बेरीज नेहमी दोन होते.

19 ऑगस्ट रोजी L. Alpöge यांनी या दोन्हींची गुळगुळीत प्रत्युदाहरणे जाहीर केली. ती विकसित करायला AI ने मदत केली. जपानमधील दोन गणितज्ञ आता एक अधिक सोपी कृती प्रकाशित करत आहेत. तिचे बीज म्हणजे साइन फलनांचे एक छोटे सूत्र.

परिणाम? फक्त एकाच नाभिबिंदूसह एक गुळगुळीत, जवळजवळ गोल, बहिर्वक्र पृष्ठभाग. त्याच्याभोवती वाकण्याच्या दिशा दोन पूर्ण फेऱ्या घेतात. तो गुळगुळीत आहे, पण "विश्लेषिक" (analytic) नाही; हा गुळगुळीतपणाचा एक अधिक काटेकोर प्रकार आहे.

स्रोत: A simple construction of smooth counterexamples to the Loewner and Carathéodory conjectures, https://arxiv.org/abs/2610.34036

5 जानेवारी 2025 पासून, दक्षिण मॅनहॅटनमध्ये, 60 व्या स्ट्रीटपर्यंत, गाडी चालवून जाण्याला किंमत आहे. गर्दीच्या वेळी एका कारला $9 मोजावे लागतात. अमेरिकेतील या प्रकारचा हा पहिला कायमस्वरूपी टोल आहे. रस्ते रिकामे झाले का?

कॅन्सस विद्यापीठातील एका संशोधकाने क्षेत्राच्या आतील आणि त्याच्या उत्तरेकडील वाहतूक-गणकांची तुलना केली. सर्वोत्तम अंदाज: दर तासाला 41.7% कमी वाहने. स्टॉकहोममध्ये दिसलेल्या घटीच्या हे साधारण दुप्पट आहे.

पण क्षेत्राच्या आत, हा अंदाज केवळ तीन रस्ते-खंडांवर आधारित आहे. त्याच्या त्रुटीच्या मर्यादेत शून्यही येते. सुरुवातीची तारीख एक वर्ष मागे नेली, तरीही एक “घट” दिसते.

एक संकेत अधिक ठाम आहे: नमुन्यातील पुलांवरची वाहतूक 25% ने वाढली. काही चालक कदाचित क्षेत्राला वळसा घालून जात असतील. म्हणजे हा एक पहिला आराखडा आहे, अजून निकाल नव्हे.

स्रोत: Cordon Tolls and Urban Traffic Volumes: Evidence from NYC's 2025 Congestion Relief Zone, https://arxiv.org/abs/2610.34818

एका जवळच्या साथीदाराने या ताऱ्याचे हायड्रोजनचे बाह्य थर सोलून काढले. उरलेला तारा लहान, अतिशय उष्ण आणि सूर्याच्या सुमारे 3.4 पट वस्तुमानाचा आहे. तो दर 4.2 तासांनी एका अदृश्य साथीदाराभोवती फेरी मारतो.

तो साथीदार काय असू शकतो? इतक्या घट्ट कक्षेत कोणताही सामान्य तारा मावणार नाही. आणि दुसरा सोललेला तारा असता, तर तो वर्णपटांमध्ये दिसला असता.

साथीदाराचे गुरुत्व ताऱ्याला ताणते, त्यामुळे त्याची तेजस्विता डुलते. या डुलण्यावरून, साथीदार 1.4 सूर्यांपेक्षा, म्हणजे श्वेत बटूच्या कमाल मर्यादेपेक्षा, जड असण्याची शक्यता 99.4% येते. सर्वात संभाव्य उत्तर: न्यूट्रॉन तारा, म्हणजे स्फोट झालेल्या ताऱ्याचा कोसळलेला गाभा.

त्यानंतर एक संगणकीय प्रतिमान भविष्य उलगडून दाखवते. ताऱ्याचा स्फोट होऊन पहिल्याशी बांधलेला दुसरा न्यूट्रॉन तारा मागे उरला पाहिजे. 22 कोटी वर्षांनंतर दोघे सर्पिल मार्गाने एकमेकांजवळ येऊन विलीन होतील.

स्रोत: An Intermediate Mass Stripped Star in a 4.2-hour Orbit around a Compact Object, https://arxiv.org/abs/2610.35539

अंटार्क्टिकाच्या हिमपट्टिका म्हणजे समुद्रावर तरंगणाऱ्या बर्फाच्या लाद्या. त्यांच्या खालचा महासागर त्या किती वेगाने वितळतात हे ठरवतो. थंड पाणी थोडेच वितळवते. उबदार खोल पाणी खूप वितळवते.

थंडी येते पॉलिनियांमधून (polynyas), म्हणजे बर्फाच्या समोरच्या मोकळ्या समुद्राच्या पट्ट्यांमधून. तिथे समुद्री बर्फ वेगाने तयार होतो आणि आपले मीठ मागे सोडतो. ते जड, खारट पाणी बुडते आणि समुद्र तळापर्यंत ढवळून काढते.

एका फ्रेंच-ऑस्ट्रेलियन पथकाने संगणकावर एक सरलीकृत हिमपट्टिका तयार केली. त्यांनी हे मीठ टप्प्याटप्प्याने वाढवले, मग कमी केले, प्रत्येक दिशेने 160 सिम्युलेटेड वर्षे. 1 °C च्या खोल पाण्यासह, बर्फाखालचा समुद्र एका पातळीवर थंड झाला. तो पुन्हा उबदार झाला तो त्याच्या निम्म्या पातळीवरच.

ही स्मृती का? पाण्याचा एक भोवरा वितळलेले पाणी बर्फाच्या टोकाजवळ अडकवून ठेवतो. भोवरा काढून टाका, आणि हा बदल उलटवता येण्याजोगा होतो. खऱ्या हिमपट्टिकाही अशा अडकतात का? केवळ हे मॉडेल ते सांगू शकत नाही.

स्रोत: Bistability of ice-shelf cavity circulation and melt under coastal polynya forcing, https://arxiv.org/abs/2610.35359

लाकडातून प्रकाश शोषणारा घटक काढून टाका, त्यात प्लास्टिक भरा: ते आरपार दिसणारे होते. 1 मिलिमीटरचा पत्रा सुमारे 90% प्रकाश आत येऊ देतो. मग त्यामागचे दृश्य दुधाळ का दिसते?

त्या दुधाळपणाला धूसरता (haze) म्हणतात. हा असा प्रकाश असतो जो आरपार जातो, पण मार्गावरून ढळतो. प्रकाशाचे विद्युत क्षेत्र एका दिशेनेही कंप पावते, ते म्हणजे त्याचे ध्रुवण. स्वीडनमधील एका चमूने विचारले की ती दिशा महत्त्वाची आहे का.

ती खूपच महत्त्वाची आहे. प्रकाश लाकडाच्या तंतूंना आडवा कंप पावतो तेव्हा लाल प्रकाशात धूसरता सुमारे 21% पर्यंत घसरते. तंतूंच्या लांबीच्या दिशेने ती कितीतरी जास्त राहते. कारण: सेल्युलोज प्रत्येक दिशेने प्रकाश वेगवेगळ्या प्रकारे वाकवतो.

कोणत्याही नव्या कृतीची गरज नाही. तंतूंना आडवी ध्रुवण गाळणी ठेवा, आणि 30 सेंटिमीटर दूरचे एक बोधचिन्ह अधिक स्पष्ट दिसते. चित्र मंद होते, पण अक्षरे स्पष्ट वाचता येतात.

स्रोत: Polarization-resolved haze in transparent wood - towards wooden glass, https://arxiv.org/abs/2610.33459

2022 मध्ये NASA च्या DART यानाने डायमॉर्फॉसला धडक दिली; हा एक लहान लघुग्रह आहे, जो एका मोठ्या लघुग्रहाभोवती फिरतो. उडालेले अवशेष कुठे गेले? एका नव्या संगणकीय सिम्युलेशनने सहा तास त्यांचा माग घेतला.

लघुग्रहाच्या वस्तुमानाचा सुमारे 13% भाग उडवला गेला. त्यातील जवळजवळ सर्व परत बरसला आणि संपूर्ण पृष्ठभाग झाकून गेला. धडकेजवळ हा थर 8 मीटरपेक्षा जाड आहे, तर विरुद्ध बाजूस काही दहा सेंटिमीटर.

गुरुत्वही बदलले, काही ठिकाणी सुमारे 10% ने. यातील बहुतेक बदल बाहेर फेकल्या गेलेल्या आणि पुन्हा स्थिरावलेल्या शिळांमुळे आहे. गाभ्यातील एखादी घन शिळा फक्त धडकेने झालेल्या खळग्यातच उठून दिसेल.

युरोपची Hera मोहीम 2026 च्या अखेरीस या जोडीपर्यंत पोहोचेल. तिचे लहान यान उतरेल आणि एका ठिकाणी गुरुत्व मोजेल. केवळ गुरुत्वावरून उथळ शिळा आणि खोल शिळा वेगळ्या ओळखता येत नाहीत, असा इशारा लेखक देतात.

स्रोत: Post-DART impact ejecta re-accumulation on Dimorphos and implications for Hera gravity measurements, https://arxiv.org/abs/2610.35718