एल निनो 2026: जमीन आपला कार्बन कुठे गमावेल

एल निनो घटना जागतिक कार्बन चक्राला हादरवतात. जमिनीवर त्या उष्णकटिबंधात दुष्काळ आणि उष्णता आणतात, आगी वाढवतात — आणि जमिनीचा कार्बन शोषक (carbon sink), म्हणजे वनस्पती आणि माती दरवर्षी शोषून घेणारा निव्वळ कार्बन, कमकुवत होतो. 1997–1998, 2015–2016 आणि 2023–2024 च्या तीव्र एल निनोंदरम्यान हा शोषक सुमारे निम्म्याने घटला.

जून 2026 पासून एक नवा एल निनो उदयाला येत आहे. जुलैपर्यंत अनेक निर्देशांकांनी त्याला त्याच टप्प्यावरील 1997–1998 आणि 2015–2016 च्या तीव्रतेइतका किंवा त्याहून अधिक ठरवले होते. NOAA च्या प्रणालीसह अंदाज प्रणाली यावर सहमत आहेत की तो “अतिशय तीव्र” श्रेणी गाठेल आणि ऑक्टोबर–डिसेंबर 2026 मध्ये शिखरावर पोहोचेल.

ऋतुमानानुसार अंदाज आधीच दुष्काळ आणि पुरांचा इशारा देत आहेत. बीजिंगच्या त्सिंगहुआ विद्यापीठातील शियाओमेंग दू, वेई ली आणि सहकाऱ्यांनी, पॅरिस-साक्लेमधील फिलिप सिआइस यांचा संघ आणि एक्सेटर विद्यापीठातील पिएर फ्रीडलिंगस्टाइन व स्टीफन सिच यांच्यासोबत, असा प्रश्न विचारला की ते कार्बन चक्राबद्दलही इशारा देऊ शकतील का — नुकसान होण्याच्या आधीच.

51 भविष्ये, जगातील वनस्पतींची दोन मॉडेल्स

संघाने 1 जून 2026 रोजी ECMWF अंदाज प्रणालीने जारी केलेले 51 ऋतुमानानुसार अंदाज घेतले — वर्षाच्या उत्तरार्धाच्या 51 संभाव्य आवृत्त्या. प्रत्येकाने दोन जागतिक वनस्पती मॉडेल्स चालवली, ORCHIDEE-MICT आणि JULES, जी वनस्पती कशा वाढतात, श्वसन करतात, कुजतात आणि जळतात याचे अनुकरण करतात: एकूण 102 सिम्युलेशन्स. जळालेल्या क्षेत्रांच्या उपग्रह नकाशांवर प्रशिक्षित एका मशीन-लर्निंग मॉडेलने प्रत्येक परिस्थितीत आगी कुठे पसरतील याचा अंदाज वर्तवला.

महत्त्वाचे परिमाण म्हणजे जमिनीची निव्वळ जैवसमूह उत्पादकता (net biome productivity): प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे घेतलेला कार्बन, वजा श्वसन आणि आगींमुळे सोडलेला कार्बन. ऋण विचलन म्हणजे कमकुवत शोषक.

सौम्य सरासरी, कठोर हॉटस्पॉट्स

अंदाज एका मुद्द्यावर एकमताने सहमत आहेत: दुष्काळ. सर्व 51 परिस्थिती नेहमीच्या 10 व्या पर्सेंटाइलच्या खाली जागतिक पर्जन्य तूट वर्तवतात, आणि जुलै ते डिसेंबरदरम्यान उष्णकटिबंधीय पाऊस सुमारे 12% ने कमी होतो.

• संपूर्ण पृथ्वीसाठी, सरासरी अंदाज असा आहे की जुलै–डिसेंबर 2026 दरम्यान शोषक 0.23 अब्ज टन कार्बनने कमकुवत होईल — त्याच महिन्यांतील 2015 च्या 0.95 आणि 2023 च्या 1.39 पेक्षा सौम्य. पण सर्वात टोकाची परिस्थिती सुमारे 1 अब्ज टनापर्यंत पोहोचते, 2015 शी तुलना करण्याजोगी.
• हे नुकसान मुख्यतः वनस्पती आणि मातीच्या वाढीव श्वसनामुळे आणि आगींमुळे होते, ज्याची काही प्रमाणात भरपाई समशीतोष्ण आणि उत्तरेकडील प्रदेशांतील वाढीव प्रकाशसंश्लेषणामुळे होते.
• स्थानिक पातळीवर, 2026 भूतकाळापेक्षा वाईट दिसते: जगातील सुमारे 11% जमीन 2015 आणि 2023 या दोन्ही वर्षांपेक्षा अधिक कार्बन गमावेल — उष्णकटिबंधात 16%.

ब्राझील आणि पीटभूमी

उष्णकटिबंधीय दक्षिण अमेरिका हा मुख्य हॉटस्पॉट आहे, जागतिक घसरणीच्या सुमारे 44% सह; 51 पैकी 44 परिस्थिती दिशेवर सहमत आहेत. त्यातही ब्राझील ठळकपणे दिसतो: ईशान्येकडील आर्द्र जंगले, आणि मध्यवर्ती भागातील गवताळ प्रदेश व सव्हाना, जिथे सप्टेंबर ते डिसेंबर दरम्यान धोका सर्वाधिक आहे. दक्षिण आफ्रिका, मध्य उत्तर अमेरिका आणि पूर्व ऑस्ट्रेलिया यांची प्रत्येकाची स्वतःची धोक्याची वेळ आहे.

आगी वेगळाच भूगोल सांगतात. विषुववृत्तीय आशिया — इंडोनेशिया, पापुआ न्यू गिनी आणि मलेशिया — येथे जुलै ते डिसेंबरदरम्यान 2016–2025 च्या सरासरीपेक्षा 5.6 पट अधिक क्षेत्र जळू शकते, बहुतांश पीटभूमीवर. सुमारे 1.2 कोटी हेक्टर वनाच्छादित उष्णकटिबंधीय पीटभूमीला आगीचा अधिक धोका आहे. उत्तर ऑस्ट्रेलियाचे गवताळ प्रदेश नेहमीपेक्षा सुमारे 60% अधिक जळू शकतात. जवळजवळ प्रत्यक्ष-वेळेतील उपग्रह आग अंदाज आधीच आग्नेय आशिया आणि ऑस्ट्रेलियासाठीच्या अंदाजाला दुजोरा देतात.

वास्तव पुढे धावत आहे

लेखकांनी आपले अंदाज जुलै आणि ऑगस्ट 2026 मध्ये प्रत्यक्ष नोंदवलेल्या हवामानाशी पडताळून पाहिले. नोंदवलेले तापमान सर्व 51 परिस्थितींपेक्षा जास्त होते, आणि उष्णकटिबंधीय पाऊस अगदी सर्वात कोरड्या परिस्थितींपेक्षाही खाली गेला. प्रत्यक्ष तापमानाच्या सर्वात जवळची परिस्थिती उष्णकटिबंधात 1.1 अब्ज टनांचे नुकसान वर्तवते — सरासरीपेक्षा कितीतरी अधिक. कार्बन शोषकाचे प्रत्यक्ष कमकुवत होणे सर्वात टोकाच्या अंदाजालाही मागे टाकू शकते, असा इशारा ते देतात.

या अभ्यासाला मर्यादा आहेत: फक्त दोन वनस्पती मॉडेल्स, 2010 च्या स्थितीवर गोठवलेला जमीन वापर, आणि वेळेनुसार वाढणारी अंदाजातील अनिश्चितता, विशेषतः उष्णकटिबंधीय पावसासाठी. तरीही लेखक आग्नेय आशियातील पीटभूमीवर प्राधान्याने देखरेख ठेवण्याची मागणी करतात — त्या ओल्या ठेवणे, निचरा टाळणे आणि माणसांनी लावलेल्या आगी कमी करणे.