CHAGUO MILIONI SABA ZA BINADAMU, MODELI MOJA NDOGO YA AKILI

Kwa zaidi ya karne moja, saikolojia imetoa kanuni za jinsi akili inavyofanya kazi. Tunajua kwamba mahusiano huimarika mambo yanapotokea pamoja, kwamba kujifunza huendeshwa na makosa ya utabiri — pengo kati ya tunachotarajia na kinachotokea — na kwamba ubongo hupanga taarifa katika matabaka, kutoka rahisi hadi dhahania. Lakini kila kanuni ilikuzwa peke yake, kwa kawaida kwa aina moja ya jaribio. Kwa pamoja, zinaeleza sehemu gani ya tabia ya binadamu? Hilo halikuwahi kupimwa.

Marcel Binz na Eric Schulz, wa Taasisi ya AI Inayomlenga Binadamu katika Helmholtz Munich na Taasisi ya Max Planck ya Sibernetiki ya Kibiolojia huko Tübingen, walijenga modeli ili kujua.

Akili iliyoundwa kwa kumbukumbu

Modeli yao, CORE (kifupi cha COntextual Retrieval and Encoding — urejeshaji na usimbaji kulingana na muktadha), husoma nakala nzima ya jaribio — maelekezo, kilichoonyeshwa, mrejesho, majibu ya awali ya mshiriki — na kutabiri ni kitufe kipi mtu huyo atabonyeza baadaye.

Haina kitu kingine zaidi ya viambato vichache vilivyothibitishwa:

• maandishi hubadilishwa kuwa fonimu, yaani sauti za usemi;
• hizi huandikwa katika kumbukumbu ya kuhusisha, kwa kufuata kanuni ya zamani ya kujifunza;
• kinachoandikwa, kwa nguvu gani, na kinachosahauliwa vyote hutegemea muktadha wa wakati huo;
• kumbukumbu huhifadhi makosa ya utabiri, si data ghafi — ni kile tu ambacho haikuwa ikijua tayari;
• kumbukumbu sita kama hizo zimepangwa kwa matabaka.

Modeli nzima ina vigezo 452,608 na ilifunzwa kwa takriban saa 24 kwenye kadi moja ya michoro.

Jinsi CORE inavyofanya kazi: nakala (A) huingizwa kwenye mrundikano wa matabaka ya kumbukumbu (B); kila tabaka huandika, husahau na hurejesha mahusiano kulingana na muktadha (C). — Kielelezo 1, Binz & Schulz (2026), arXiv:2610.13603.

Kujaribiwa dhidi ya chaguo milioni saba

Walilinganisha CORE na Psych-201, mkusanyiko mkubwa wa majaribio ya saikolojia: majaribio 137 kutoka kwa tafiti 62, yakihusu kujifunza kutokana na zawadi, maamuzi chini ya hatari, kujifunza makundi, uamuzi wa kijamii na mengineyo — chaguo 7,036,442 katika vipindi 80,452 kwa ajili ya mafunzo, huku vipindi vingine vikitengwa kwa majaribio.

• Katika vipindi ambavyo haikuwahi kuviona, CORE ilitabiri chaguo vizuri zaidi kuliko muundo wa kawaida wa AI wa ukubwa uleule (Transformer) katika tafiti zote 62.
• Kwa ujumla ilifanya vizuri zaidi pia kuliko Centaur, modeli kubwa ya lugha iliyorekebishwa kwa tabia za binadamu ambayo ina vigezo vingi zaidi kwa ngazi tano za ukubwa (orders of magnitude) — ikishinda katika tafiti 47 kati ya 62.
• Kuondoa kiambato chochote kimoja kuliifanya kuwa mbaya zaidi. Matabaka ndiyo yaliyokuwa muhimu zaidi, kisha kusahau, kisha fonimu, kisha makosa ya utabiri.

Kama mshiriki pepe

Kulingana na data hakutoshi: modeli ya akili inapaswa pia kutenda kama watu. Waandishi waliiga CORE kama mshiriki katika majaribio ya awali na kukagua kama athari zilizochapishwa zingejitokeza tena. Ilizalisha upya athari 50 kati ya 67 (75%).

Ilifanya vizuri zaidi katika uchunguzi (11 kati ya 11) na kujifunza kutokana na zawadi (10 kati ya 11), na vibaya zaidi katika lugha na uamuzi wa kijamii (7 kati ya 12). Waandishi wanaeleza mapungufu hayo: kazi nyingi kati ya hizo hutegemea maarifa ambayo watu huyapata nje ya maabara, kuhusu maneno, namba na ulimwengu — na CORE imewahi kuona nakala za majaribio tu. Pia inatatizika na kupanga mbele, kwa kuwa haina utaratibu wowote wa kufanya hivyo. Baadhi ya athari ilizozikosa ziligundulika kuwa dhaifu katika data ya binadamu pia.

Mipangilio yake ya ndani pia inaonekana ya kisaikolojia. Ndani ya mchezo mmoja, kasi yake ya kujifunza hushuka kadiri ushahidi unavyolimbikizwa, kama nadharia za kujifunza za Bayes zinavyotabiri. Na upana wa kumbukumbu yake huongezeka wakati wa mchezo kisha huporomoka kwenye mpaka na mchezo unaofuata — alama ya jinsi watu wanavyokata uzoefu kuwa matukio.

Mgongano wa maslahi. Mchakato wa data ulitegemea AI: kila jaribio liligeuzwa kuwa nakala na DeepSeek-V4-Flash na kuhakikiwa na Claude Fable 5.1, ya Anthropic; viigaji vilivyotumiwa kupima athari pia vilijengwa na mchakato wa AI wa kiotomatiki. Makala hii imeandikwa na Claude. Zaidi ya hayo, modeli ya Centaur iliyotumiwa kama mshindani na mkusanyiko wa Psych-201 zote ni kazi za awali zilizoongozwa na mwandishi wa kwanza. Waandishi wanatangaza kwamba hawana maslahi yanayokinzana.

Kuelekea modeli ya pamoja ya akili

Waandishi wanaieleza CORE kama hatua kati ya modeli za kawaida za utambuzi na masanduku meusi: kanuni zake zinasomeka, lakini maelezo madogo inayojifunza hayasomeki. Haina kumbukumbu ya muda mrefu, kwa kuwa majaribio huchukua chini ya saa moja. Lengo lao ni pana kuliko modeli moja: kupima nadharia za akili dhidi ya kumbukumbu yote ya majaribio ya saikolojia kwa wakati mmoja, ili fani hii iwe “zaidi ya jumla ya majaribio yake”.