मे 2024 मधील ध्रुवीय प्रकाश, 696 सामान्य साक्षीदारांनी नकाशावर उतरवलेला

ध्रुवीय प्रकाश (अरोरा) सहसा ध्रुवांजवळच राहतो. भूचुंबकीय वादळांच्या वेळी तो विषुववृत्ताकडे सरकतो. 10 मे 2024 रोजी सुरू झालेले वादळ हे 20 हून अधिक वर्षांपूर्वीच्या, ऑक्टोबर–नोव्हेंबर 2003 मधील “हॅलोवीन वादळां”नंतरचे सर्वात तीव्र वादळ होते. ते सौर प्लाझ्माच्या अनेक ढगांमुळे — कोरोनल मास इजेक्शन्समुळे — आले, जे पृथ्वीच्या व्यासाच्या सोळापट आकाराच्या सौरडागांच्या समूहातून फेकले गेले होते. डॉ. जेनिफर गॅनन (Dr Jennifer Gannon) यांच्या स्मरणार्थ लेखक याला गॅनन वादळ म्हणतात.

विज्ञानाचे आंधळे कोपरे

अशी वादळे ध्रुवीय प्रकाशाच्या अंडाकृती पट्ट्याला (auroral oval) अशा भागांच्या पलीकडे ढकलतात, जिथे बहुतांश ध्रुवीय प्रकाश उपकरणे असतात. मॉडेल्सनाही अडचण येते: ध्रुवीय प्रकाश पट्ट्याचे एक प्रमाणित मॉडेल Kp निर्देशांक 8+ पर्यंतच्या परिस्थितीसाठी जुळवलेले होते, आणि या वादळात Kp तीन वेगवेगळ्या तीन-तासांच्या कालखंडांत 9 वर पोहोचला. आणि हे वादळ उत्तर गोलार्धातील उन्हाळी अयनदिनाच्या दीड महिन्यापेक्षा कमी काळ आधी आल्याने, सुदूर उत्तरेतील अनेक प्रकाशीय उपकरणे बंद होती, कारण आकाश पुरेसे अंधारे नव्हते.

आकडेच सांगतात ते किती टोकाचे होते. ध्रुवीय प्रकाश प्रवाहांचा SuperMAG निर्देशांक दोन मिनिटांत 200 नॅनोटेस्लाखालून 800 नॅनोटेस्लाहून अधिक झेपावला आणि 4,276 nT च्या शिखरावर पोहोचला. 2003 च्या अखेरीपासून 2023 च्या अखेरीपर्यंत त्याने 4,000 nT फक्त सात वेळा ओलांडले होते. वलय-प्रवाह निर्देशांक −427 nT पर्यंत घसरला; त्या वीस वर्षांत तो −300 च्या खाली फक्त एकदाच गेला होता.

30 हून अधिक देशांतून 696 अहवाल

त्याच वेळी, लाखो लोकांना वृत्तमाध्यमे आणि समाजमाध्यमांनी सावध केले होते, आणि आधुनिक फोन ध्रुवीय प्रकाशाचे छायाचित्र घेऊ शकतात. हेलसिंकी विद्यापीठ आणि फिनिश हवामानशास्त्र संस्थेचे मॅक्झिम ग्रँडँ (Maxime Grandin) यांनी चौदा सहलेखकांसह — त्यांपैकी तीन नागरिक-वैज्ञानिक — बर्न येथील आंतरराष्ट्रीय अवकाश विज्ञान संस्थेच्या ARCTICS कार्यगटामार्फत एक ऑनलाइन अर्ज तयार केला. 18 मे ते 24 जून 2024 दरम्यान, त्यात 30 हून अधिक देशांतून 696 अहवाल जमा झाले: लोकांनी ध्रुवीय प्रकाश कुठे आणि केव्हा पाहिला, त्याचे रंग आणि आकार, आणि GPS, नेटवर्क किंवा वीज यांत काही अडचण आली का. संघाने Skywarden या नियंत्रित फिनिश सूचीतील 186 निरीक्षणांची भर घातली.

अहवाल कुठून आले: सर्वेक्षणातील ध्रुवीय प्रकाश दर्शने (काळे) आणि Skywarden (निळे), तांत्रिक व्यत्यय (लाल), भूचुंबकीय अक्षांशांच्या वक्ररेषांसह. — Figure 2, Grandin et al. (2026), arXiv:2610.19929.

विषुववृत्ताच्या कितीतरी जवळ

बहुतेक दर्शने 40° ते 60° भूचुंबकीय अक्षांशांदरम्यान झाली, तर काही त्याहूनही खाली. सर्वात टोकाचा अहवाल, चिलीमधील सान पेद्रो दे अटाकामा येथून −14.5° वरून आलेला, हा खरा ध्रुवीय प्रकाश नसून बहुधा वरच्या वातावरणाची असामान्यपणे तेजस्वी दीप्ती होती. तरीही, लेखक असा निष्कर्ष काढतात की ध्रुवीय प्रकाश पट्ट्यांची मॉडेल्स वर्तवतात त्यापेक्षा ध्रुवीय प्रकाश विषुववृत्ताच्या कितीतरी जवळ पोहोचला. सर्वात तीव्र वादळ श्रेणीच्या अधिकृत व्याख्येनुसार, ध्रुवीय प्रकाश सहसा सुमारे 40° पर्यंत दिसतो.

साक्षीदारांची ठिकाणे म्हणजे ध्रुवीय प्रकाश जिथे चमकला ती ठिकाणे नेमकी नव्हेत: क्षितिजावर खाली दिसणारी, 250 किमी उंचीवरील लाल दीप्ती शेकडो किलोमीटर दूर असू शकते. लेखक ही अनिश्चितता लाल रंगासाठी ±11.5° पर्यंत आणि हिरव्यासाठी ±6.7° पर्यंत मानतात. तरीही, अशा घटनेदरम्यान पट्ट्याच्या कडेचे हे काही मोजक्या मोजमापांपैकी एक आहे.

लाल आणि गुलाबी, साध्या डोळ्यांनी

ध्रुवीय प्रकाशाचे चारही रंग — लाल, हिरवा, निळा आणि गुलाबी-जांभळा — केवळ छायाचित्रांत नव्हे तर डोळ्यांनी पाहिल्याचे नोंदवले गेले. एवढ्यावरूनच दिसते की हे दृश्य अपवादात्मकरीत्या तेजस्वी होते, कारण मंद ध्रुवीय प्रकाशातील रंग डोळा सहसा ओळखू शकत नाही, आणि लाल रंग पाहण्यात तर तो विशेष कमकुवत असतो. हिरवा रंग सुमारे 38° पर्यंत दिसला आणि सुमारे 35° पर्यंत छायाचित्रात टिपला गेला, जे अत्यंत असामान्य आहे: मध्य अक्षांशांवर सहसा मुख्यतः उंचावरील लाल उत्सर्जनच दिसते.

छायाचित्रांत नोंदवलेले रंग (डावीकडे) आणि साध्या डोळ्यांनी दिसलेले रंग (उजवीकडे), भूचुंबकीय अक्षांशानुसार. — Figure 5, Grandin et al. (2026), arXiv:2610.19929.

लाल आणि गुलाबी रंगांचे वर्चस्व अवकाशातून काय कोसळत होते याबद्दल काहीतरी सांगते. तीव्र लाल ध्रुवीय प्रकाश सूचित करतो की 1 किलोइलेक्ट्रॉनव्होल्टपेक्षा कमी ऊर्जेचे, मोठ्या संख्येने इलेक्ट्रॉन सुमारे 200 किमीच्या वर आपली ऊर्जा सोडत होते. निळ्या आणि गुलाबी रंगांचे बहुतेक अहवाल सूर्य क्षितिजाखाली 24° पेक्षा कमी असताना आले, जेव्हा वातावरणाचा सर्वात वरचा भाग अजूनही सूर्यप्रकाशात असतो आणि नायट्रोजन आयन सूर्यप्रकाश निळ्या रंगात विखुरतात, जो पूर्ण अंधार न झालेल्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर गुलाबी किंवा जांभळा दिसतो.

GPS मधील बिघाड आणि खाली उतरणारे उपग्रह

फक्त 42 लोकांनी तांत्रिक अडचणी नोंदवल्या: बहुतांश भौगोलिक स्थान निश्चितीच्या समस्या (22), त्यानंतर नेटवर्कच्या समस्या, अस्थिर वीज आणि काही वेळा वीजपुरवठा खंडित. त्यांची वेळ वादळ निर्देशांकातील दोन घसरणींशी जुळत होती, पण इतक्या कमी अहवालांमुळे हा योगायोगही असू शकतो. सार्वजनिक कक्षीय माहितीने अधिक स्पष्ट कथा सांगितली: वादळादरम्यान, फुगलेल्या वरच्या वातावरणामुळे चार उपग्रहांनी नेहमीपेक्षा अधिक उंची गमावली — आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकासाठी 256 मीटर, आणि सर्वात खालच्या उपग्रहासाठी सुमारे 2 किलोमीटर पर्यंत.

पुढच्या वादळासाठी अधिक चांगला अर्ज

या अभ्यासाला मर्यादा आहेत. माहिती घटनेनंतर, एका साध्या अर्जाद्वारे गोळा केली गेली; ध्रुवीय प्रकाशाच्या आकारांबद्दलचे प्रश्न पहिल्यांदाच पाहणाऱ्या अनेकांसाठी खूपच तांत्रिक ठरले; अहवाल मुख्यतः युरोप, उत्तर अमेरिका आणि ओशिनियातून आले. लेखक अधिक स्पष्ट मार्गदर्शिका, Skywarden सारखे संरचित मंच, आणि स्वतः छायाचित्रांचे विश्लेषण यांची मागणी करतात, कारण त्यांतील लाल-हिरव्या-निळ्याचा समतोल येणाऱ्या इलेक्ट्रॉन्सची ऊर्जा उघड करू शकतो. या वेळी कोणताही मोठा वीजपुरवठा खंड किंवा अंतराळयानाचा नाश नोंदवला गेला नाही — बहुधा, ते सुचवतात, कारण येणारे कण मुख्यतः कमी ऊर्जेचे होते. पुढचे महावादळ इतके सौम्य नसेलही.