६ ऑक्टोबर, २०२६ ची आवृत्ती

प्रत्येक अणुभट्टी प्रतिन्यूट्रिनो सोडते, जवळजवळ वस्तुमानरहित कण जे जवळपास कशामधूनही आरपार जातात. एक टिपणेही दुर्मीळ आहे. सुमारे 200 किमी दूरच्या केंद्रांमधून आलेले टिपणे त्याहून कठीण.

सुपर-कामिओकांडे म्हणजे जपानमध्ये जमिनीखाली 1,000 मीटरवर असलेले 50,000 टन पाणी. 2020 पासून त्यात 40 टन गॅडोलिनियम क्षार विरघळवला आहे. आता प्रत्येक टिपणी दुहेरी चमक देते, काही दहा मायक्रोसेकंदांच्या अंतराने.

2020 च्या अखेरीस जवळच्या अणुभट्ट्या जवळजवळ सर्व बंद होत्या. त्या शांत काळाने पार्श्वभूमीतील गोंगाट दाखवला. मग संकेत अणुभट्ट्यांच्या कामकाजानुसार, महिनोन्‌महिने चढ-उतार करत राहिला.

निकाल: अणुभट्टी-प्रतिन्यूट्रिनो सुमारे 6 सिग्माने दिसले, या संसूचकासाठी प्रथमच. त्यांचे दोलन त्याच टाकीत मोजलेल्या सौर न्यूट्रिनोंशी 1.9 सिग्माच्या आत जुळते.

स्रोत: First observation of electron antineutrinos from nuclear reactors at Super-Kamiokande, https://arxiv.org/abs/2610.03143

आपल्या आकाशगंगेत 6.4 सूर्यांइतक्या वस्तुमानाचे एक कृष्णविवर एका सोबती ताऱ्याभोवती फिरते. V4641 Sagittarii ही जोडी कणांना थक्क करणाऱ्या ऊर्जांपर्यंत प्रवेगित करते. तिच्याभोवतीच्या भागातून 0.8 PeV पर्यंतचे गॅमा किरण येतात.

तिच्या क्ष-किरण प्रकाशाचा अभ्यास आतापर्यंत मुख्यतः उद्रेकांदरम्यान झाला होता, जेव्हा केंद्र डोळे दिपवणारे असते. सप्टेंबर 2025 मध्ये XMM-Newton दुर्बिणीने ती शांत असताना तिचे निरीक्षण केले. तेव्हा कृष्णविवर सुमारे 1,000 पट अंधुक होते.

उत्तर आणि दक्षिणेला, जोडीपासून सुमारे 20 पार्सेकवर, दोन पसरट गाठी दिसल्या. त्या रेडिओ झोतांच्या रेषेत आहेत आणि गॅमा-किरण प्रभेच्या आत आहेत.

त्यांचा प्रकाश 3 ते 5 मायक्रोगॉसच्या कमकुवत चुंबकीय क्षेत्रात सर्पिल फिरणाऱ्या वेगवान इलेक्ट्रॉनांमधून येतो. लेखकांना शंका आहे की अशा अनेक गाठींकडे फक्त दुर्लक्ष झाले आहे.

स्रोत: XMM-Newton Resolves Parsec-scale X-ray Jets in the PeVatron Microquasar V4641 Sgr, https://arxiv.org/abs/2610.02966

शनीचा सर्वात मोठा चंद्र टायटन हळू फिरतो: दर 15.9 दिवसांनी एक फेरी. तरीही त्याच्याभोवती वारे जमीन फिरते त्यापेक्षा कितीतरी वेगाने धावतात.

चिलीतील ALMA रेडिओ दुर्बिणी वापरून, NASA च्या नेतृत्वाखालील एका चमूने 2016 ते 2023 दरम्यान सात तारखांना टायटनच्या आकाशातील एका वायूचा माग घेतला. त्याचे डॉप्लर विचलन 200 ते 490 किमी उंचीवर हवा किती वेगाने हलते ते उघड करते.

विषुववृत्ताजवळ वारे 240 मी/से पर्यंत पोहोचले. एप्रिल ते मे 2023 दरम्यान ते फक्त 27 दिवसांत 120 वरून 159 मी/से वर उसळले. आणखी दक्षिणेकडे ते फारसे बदलले नाहीत.

टायटनची दोन आघाडीची संगणकीय प्रारूपे ऋतूनुसार होणारा मंद कल पकडतात. पण ती सर्वात वेगवान वारे उच्च अक्षांशांवर दाखवतात, आणि विषुववृत्तीय वारे दुपटीपर्यंत फार मंद. सिम्युलेशनमध्ये काहीतरी उणे आहे.

स्रोत: Temporal Variability of Titan's Middle-Atmospheric Zonal Winds from Southern Fall to Late Winter (2016–2023), https://arxiv.org/abs/2610.03635

कडेने पाहिल्यास आकाशगंगा ही एक तबकडी आहे: तरुण ताऱ्यांची पातळ तबकडी जुन्या ताऱ्यांच्या जाड तबकडीच्या आत. हा फरक का आहे यावर बराच काळ वाद झाला आहे.

स्पेनच्या नेतृत्वाखालील एका चमूने गाया डेटाद्वारे सूर्याजवळच्या ताऱ्यांची वये ठरवली. त्यांची वये 5% पेक्षा अधिक अचूक आहेत. समान वय आणि रचनेचे तारे गटांत एकत्र केले गेले, आणि प्रत्येक गटाची जाडी मोजली गेली.

सर्वात जुने गट प्रतलापासून 1.26 किलोपार्सेकहून अधिक उंच पसरतात. फक्त 2 अब्ज वर्षांत ही जाडी सुमारे 0.5 पर्यंत घसरली. मग 10.85 अब्ज वर्षांपूर्वी पातळ होण्याचा वेग एकदम मंदावला.

लेखकांचा अर्थ: तरुण आकाशगंगा खळबळलेली होती, आणि तिचे तारे जन्मतःच जाड होते. त्या उग्र टप्प्यानंतर एका शांत युगाने हळूहळू पातळ तबकडी उभारली.

स्रोत: A two-stage settling of the Milky Way disk revealed by precise ChronoGal ages, https://arxiv.org/abs/2610.03164

एका विक्रेत्याला अनेक गावांना भेट देऊन सर्वात लहान मार्गाने घरी परतायचे आहे. गावे एका चौरसात यादृच्छिकपणे विखुरा. मग सर्वोत्तम फेरा त्यांच्या संख्येच्या वर्गमुळाच्या β पटीसारखा वाढतो.

1959 पासून गणितज्ञांना β अस्तित्वात असल्याचे माहीत आहे. त्याचे नेमके मूल्य अजूनही अज्ञात आहे. संगणकीय प्रयोग सुमारे 0.7124 सुचवतात, पण तो पुरावा नाही.

ऑस्टिनमधील युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्सासच्या दोन संशोधकांनी आता सिद्ध केले आहे की β हा 0.6421 आणि 0.8810 यांच्यामध्ये आहे. आधी सिद्ध झालेली कक्षा 0.6277 ते 0.90367 होती.

दोन्ही मर्यादा संगणकाने तपासलेल्या प्रचंड गणनांवर आधारित आहेत, त्यांपैकी एक अकरा-मितीय समाकल आहे. लेखक जाहीर करतात की शोधनिबंध तयार करण्यासाठी त्यांनी GPT-5.6 Sol Pro हे एआय साधन वापरले. प्रत्येक निकाल त्यांनी स्वतः तपासल्याचे ते सांगतात.

स्रोत: New Bounds for the Euclidean TSP Constant, https://arxiv.org/abs/2610.02809

तिबेट पठारावर गोठलेली जमीन सर्वत्र उबदार होत आहे. जिथे बर्फसमृद्ध माती वितळते, तिथे संपूर्ण उतार खचतात आणि खाली वाहतात. या व्रणांना प्रतिगामी वितळ-घसरणी म्हणतात.

तरीही त्या कुठे तयार होतात याबाबत विचित्रपणे निवडक आहेत. संपूर्ण पठारावर ज्ञात घसरणींपैकी 90% घसरणी जमिनीच्या फक्त 1.2% भागावर आहेत. कोसळणाऱ्या उतारांच्या अगदी शेजारी अनेक उतार अखंड राहतात.

बीजिंगमधील एका चमूने 50 पर्यावरणीय चले एकत्र करून प्रत्येक डोंगर-उतार किती कमकुवत झाला आहे याचा नकाशा तयार केला. सातपैकी पाच प्रदेशांत, सर्वात कमकुवत 10% उतारांवर सरासरीच्या 3.35 ते 5.09 पट घसरणी होत्या.

कमकुवत उतार एकत्र येऊन काही किलोमीटर रुंदीचे जोडलेले पट्टे तयार करतात, आणि घसरणी तिथे गोळा होतात. असे नकाशे अभियंत्यांना रस्ते आणि इतर पायाभूत सुविधांवर आधी कुठे लक्ष ठेवायचे हे सांगू शकतील.

स्रोत: Spatially Organized Hillslope Weakening Localizes Retrogressive Thaw Slumps across the Tibetan Plateau, https://arxiv.org/abs/2610.03046

प्रवाळांचे आयुष्य पोहणाऱ्या लहान अळ्यांपासून सुरू होते, ज्यांची लांबी मिलिमीटरच्या अंशापासून काही मिलिमीटरपर्यंत असते. दिवस किंवा आठवडे तरंगल्यानंतर त्यांना समुद्रतळावर उतरावे लागते. तळाजवळ ही पाण्याशी झुंज असते.

इलिनॉय आणि पॅरिस-साक्ले येथील एका चमूने उंचवटे असलेल्या समुद्रतळावर लाटांनी चालणाऱ्या प्रवाहात अळ्यांचे सिम्युलेशन केले. त्यांनी दोन गुणधर्म बदलले: पोहण्याचा वेग, सेकंदाला 1 ते 4 मिमी, आणि आकार, गोलपासून लांबट पर्यंत.

उतरण्याचे यश 0.7% ते 52.7% इतके बदलले, म्हणजे दहा पटीपर्यंत फरक. अरुंद खाचांवर किंवा रुंद मोकळ्या जागांवर वेगाने पोहणाऱ्या अळ्या जिंकल्या. मध्यम मोकळ्या जागांवर लांबट अळ्यांनी चांगली कामगिरी केली, भोवऱ्यांवर स्वार होऊन आडोशात शिरून.

म्हणजे समुद्रतळाचा आकार कोणत्या अळ्या स्थिरावू शकतात याची चाळणी करतो. यामुळे प्रवाळ भित्ती पुनर्संचयनासाठी पृष्ठभाग, किंवा चिकटणाऱ्या उपद्रवी जीवांना दूर ठेवणारे पृष्ठभाग तयार करण्यास मदत होऊ शकते.

स्रोत: Flow regime determines whether larval settlement hydrodynamics are governed by swimming speed or shape, https://arxiv.org/abs/2610.03596

यूके बायोबँकमध्ये 60 किंवा अधिक वयाच्या 42,293 जणांनी आठवडाभर मनगटावर हालचाल-मापक घातले. त्यानंतर स्मृतिभ्रंशासाठी त्यांचा पाठपुरावा केला गेला. ते सरासरी दररोज 40 मिनिटे मध्यम ते तीव्र हालचाल करत होते.

फ्लोरिडातील एका चमूने हालचाल आणि स्मृतिभ्रंश यांना जोडणाऱ्या वाटा शोधल्या. एआय भाषा-प्रारूपांनी चलांची वर्गवारी करण्यास मदत केली, मग एका अल्गोरिदमने संभाव्य कारणांचा नकाशा काढला.

सर्वात स्पष्ट वाट: अधिक हालचाल, कमी नैराश्य, कमी स्मृतिभ्रंश. नैराश्याने या संबंधाचा सुमारे 15% भाग वाहून नेला, पुरुषांमध्ये 19% आणि स्त्रियांमध्ये 12%. धूम्रपान, हृदयविकार आणि मूत्रपिंडविकार यांतून जाणाऱ्या वाटा कमी स्थिर होत्या.

हा निरीक्षणात्मक डेटा आहे, त्यामुळे कार्यकारणभाव सिद्ध झालेला नाही. नैराश्यामुळेही लोक कमी हालचाल करू शकतात. तरीही लेखक व्यायामासोबत नैराश्याची तपासणी जोडण्याचे सुचवतात.

स्रोत: Causal discovery identifies pathways linking physical activity to dementia risk in the UK BioBank, https://arxiv.org/abs/2610.02221

अमेरिकेच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट्स ऑफ हेल्थ (NIH) अनुदानांचे सारांश वाचणाऱ्या सॉफ्टवेअरद्वारे आपल्या खर्चाची मोजणी करतात. दरवर्षी विषयवार बेरीज काँग्रेसकडे जाते.

मार्च 2025 मध्ये NIH च्या मार्गदर्शक सूचनांनी DEI उपक्रमांना पाठिंबा न देणाऱ्या अनुदानांमधून "DEI भाषा" काढून टाकण्यास सांगितले. चिन्हांकित केलेल्या 5,461 अनुदानांपैकी 39.7% अनुदानांनी वर्षभरात तपासणीतील प्रत्येक शब्द गमावला, आदल्या वर्षी हे प्रमाण 0.08% होते.

ज्या प्रकल्पांच्या सारांशांनी वांशिक किंवा वंशगट नमूद करणे थांबवले, त्यांपैकी बहुतेकांनी "अल्पसंख्याक आरोग्य" हे लेबल गमावले: फक्त 15.7% प्रकल्पांनी ते टिकवले, तर न बदललेल्या प्रकल्पांपैकी 99.4% नी. तरीही निधी सुरूच राहिला.

लैंगिक आणि लिंगभाव अल्पसंख्याकांचा उल्लेख करणारी अनुदाने, समायोजनानंतर, 37.8 अंकांनी अधिक वेळा संपुष्टात आल्याची नोंद झाली. जे उरते त्याला लेखक म्हणतात "न मोजलेले विज्ञान": अजूनही ज्यासाठी पैसे दिले जातात पण ज्याची आता नोंद होत नाही असे संशोधन.

स्रोत: Still funded, no longer counted: how NIH's 2025 award reviews changed what the government counts as minority health research, https://arxiv.org/abs/2610.03443

क्रूक्स रेडिओमीटर हे भौतिकशास्त्रातील एक अभिजात उदाहरण आहे: विरळ वायूतील पातळ पाती. पात्याची एक बाजू तापवली की ते हलते, तापलेली बाजू मागे ठेवून. वायूचे रेणू तापलेल्या बाजूवरून अधिक वेगाने उसळतात.

क्योटो विद्यापीठातील एका चमूने सर्वात साध्या पात्यासाठी हा धक्का मोजला: एक अनंत पातळ चकती, जिची एक बाजू अधिक उबदार आहे. त्यांनी वायूच्या रेणूंसाठीचे समीकरणच, विरळपणाच्या सर्व पातळ्यांवर सोडवले.

अतिशय विरळ वायूत धक्का संपूर्ण पृष्ठभागावर पसरतो. अधिक दाट वायूत तो लहान होतो आणि कडेला एकवटतो. कडेची ही पट्टी, एक रेणू दोन टकरींदरम्यान जितके अंतर जातो तितकी रुंद असते.

हे आइन्स्टाइनने 1924 मध्ये केलेल्या एका गृहीतकाशी जुळते. दाट वायूत, कमाल वेगावर असलेली मुक्त चकती फक्त तिच्या कडेने ढकलली जाते, तर पृष्ठभागाचा उरलेला भाग तिला ब्रेक लावतो.

स्रोत: Radiometer effect on an infinitely thin circular disk, https://arxiv.org/abs/2610.02896