अमली पदार्थ शोधणारे कुत्रे अमली पदार्थांजवळूनच निघून जातात

शोधक कुत्रा आणि त्याचा हँडलर दोन प्रजातींचा संघ म्हणून काम करतात. कुत्रा असे वास घेतो जे त्याच्या साथीदाराला जाणवू शकत नाहीत. हँडलर ठरवतो की ते कुठे जातात, किती वेळ थांबतात, आणि कुत्र्याची कोणती प्रतिक्रिया शोध मानायची — म्हणजे “कॉल” करायचा. बहुतेक संशोधन अशा संघांचे मूल्यमापन त्यांच्या निकालांवरून किंवा जात, प्रशिक्षण अशा स्थिर गुणांवरून करते. शोधादरम्यान प्रत्यक्षात काय घडते, हे फार थोड्या अभ्यासांनी पाहिले आहे.

सोप्या चाचणी परिस्थितीत प्रमाणित संघ अनेकदा 90% पेक्षा जास्त गुण मिळवतात. अधिक वास्तववादी परिस्थितीत कामगिरी घसरते. आणि 1911 मध्ये फुंग्स्टने (Pfungst) “क्लेव्हर हान्स” या घोड्याचे विश्लेषण केल्यापासून, माणसांकडून नकळत दिले जाणारे संकेत ही नेहमीची शंका राहिली आहे: हँडलर नकळत आपल्या कुत्र्यांना दिशा देत असतील.

कॅमेऱ्यांखाली 109 शोधमोहिमा

कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, सॅन डिएगो येथील स्टेफान काउफहोल्ड (Stephan Kaufhold), फेडेरिको रोस्सानो (Federico Rossano) आणि सहकाऱ्यांनी एका व्यावसायिक श्वान-प्रशिक्षण कंपनीसोबत 2025 च्या आणि 2026 च्या वसंत ऋतूत कॅम्पसवर दोन परीक्षक-निरीक्षित शोध स्पर्धा आयोजित केल्या. पोलीस, कारागृह आणि खासगी सुरक्षा क्षेत्रातील सदतीस व्यावसायिक अमली पदार्थ शोध संघांनी — बहुतेक बेल्जियन मॅलिनॉय कुत्र्यांसह — प्रत्येकी पसाऱ्याने भरलेले तीन भाग शोधले: एक मोकळे मैदान, तीन वाहनांचा एक गट आणि एक बंद खोली; प्रत्येक शोधासाठी दोन ते चार मिनिटे.

प्रत्येक भागात दोन खरे अमली पदार्थ (मेथॲम्फेटामाइन, कोकेन किंवा हेरॉइन) आणि अनेक भुलावे लपवले होते: हॉट डॉग, चीज, कुत्र्यांची बिस्किटे, पाळीव प्राण्यांचे अन्न, आणि नव्या व वापरलेल्या अशा दोन्ही नोटा — वापरलेल्या नोटांवर अनेकदा अमली पदार्थांचे अंश असतात. कोणती वस्तू कुठे आहे हे हँडलरना माहीत नव्हते, फक्त एवढेच की बरोबर दोन लक्ष्ये आहेत. स्थिर कॅमेरे आणि संगणकीय दृष्टी (computer vision) सॉफ्टवेअरने कुत्रा आणि हँडलर यांचा सेंटिमीटरपर्यंत अचूक मागोवा घेतला, आणि कोडरनी प्रत्येक हावभाव, आज्ञा आणि कुत्र्याची प्रतिक्रिया नोंदवली.

शोध कसा नोंदवला गेला: लक्ष्ये (तारे) आणि भुलावे (चौकोन) असलेली तीन वातावरणे, एका बंद खोलीतील शोधादरम्यान कुत्रा (निळा) आणि हँडलर (लाल) यांचे मागोवा घेतलेले मार्ग, आणि लपवलेल्या लक्ष्यापासून कॉलपर्यंतची साखळी. — आकृती 1, Kaufhold, Terwilliger, Kefer & Rossano (2026), arXiv:2610.07129.

अगदी जवळ, पण प्रतिक्रिया नाही

निकाल विचार करायला लावणारे आहेत. हँडलरनी 157 कॉल केले, त्यांपैकी 41% खोटे होते. संघांना 218 पैकी 92 लक्ष्ये, म्हणजे 42% सापडली, आणि निम्म्या शोधांमध्ये किमान एक खोटा कॉल होता. कामगिरीत प्रचंड तफावत होती: पाच संघांना त्यांच्या सहापैकी एकही लक्ष्य सापडले नाही, कोणालाच सगळी सहा सापडली नाहीत, आणि सर्वोत्तम संघाने आरंभरेषा ओलांडल्यानंतर 7 सेकंदांत पहिले लक्ष्य कॉल केले.

सर्वात धक्कादायक शोध म्हणजे यश नेमके कुठे गमावले गेले. व्याप्ती ही अडचण नव्हती: कुत्रे 92% लक्ष्यांच्या एका मीटरच्या आत आले होते. चुकलेल्या लक्ष्यांजवळून मध्यगा तीन वेळा, एकूण सुमारे 8 सेकंद, कुत्रे गेले होते — शेवटी सापडलेल्या लक्ष्यांपेक्षा हे कमी नव्हते. हँडलर आपल्या कुत्र्यांकडे दुर्लक्ष करत होते असेही नाही: कुत्र्याने दर्शवलेल्या 91 पैकी 89 लक्ष्ये त्यांनी कॉल केली.

नुकसान झाले ते भेटीच्या क्षणी. एका मीटरच्या आतून झालेली प्रत्येक फेरी ही एक चाचणी मानली, तर कुत्र्याने अमली पदार्थाला 17% फेऱ्यांमध्ये — सुमारे सहापैकी एकदा — आणि भुलाव्याला 4% पेक्षा कमी फेऱ्यांमध्ये प्रतिसाद दिला. म्हणजे कुत्रे अमली पदार्थ आणि भुलावे स्पष्टपणे वेगळे ओळखत होते; फक्त ते अनेकदा प्रतिसाद न देता पुढे निघून जात. फक्त 4% शोध पहिल्या फेरीत लागले.

कुत्र्यांनी भुलाव्यांपेक्षा अमली पदार्थांजवळ खूप जास्त वेळा प्रतिसाद दिला, पण तरीही अल्पसंख्य फेऱ्यांमध्येच. — आकृती 4, Kaufhold, Terwilliger, Kefer & Rossano (2026), arXiv:2610.07129.

क्लेव्हर हान्सचा मागमूसही नाही

प्रतिक्रियेविना झालेल्या 1,590 फेऱ्यांमध्ये हँडलर अमली पदार्थांजवळ आणि भुलाव्यांजवळ सारखेच वागले: बोट दाखवणे, हावभाव करणे, आज्ञा देणे आणि चालणे, सगळे सारख्याच दराने. उलट खऱ्या कॉलपूर्वीपेक्षा खोट्या कॉलपूर्वी त्यांनी कमी हावभाव केले. इथे हँडलर कुत्र्यांना दिशा देत होते असे काहीही सुचवत नाही — मात्र लेखक नमूद करतात की नजर किंवा पट्ट्याचा ताण यांसारखे अधिक सूक्ष्म संकेत मोजले गेले नाहीत, आणि शोध पाहणाऱ्या परीक्षकांना अमली पदार्थ कुठे आहेत हे माहीत होते.

वर्तन बदलणारी दुसरीच गोष्ट होती: घड्याळ. शेवटच्या 30 सेकंदांत कॉल तिप्पट झाले, बरोबर आणि चुकीचे दोन्ही, आणि कुत्रे भुलाव्यांना कितीतरी जास्त वेळा प्रतिसाद देऊ लागले.

दोष संघांचा नव्हे, भुलाव्यांचा

लक्ष्ये शोधणे हा संघाचा मध्यम प्रमाणात स्थिर गुण होता. खोटे कॉल तसे नव्हते: ते शोधावर आणि विशिष्ट वस्तूंवर अवलंबून होते — हॉट डॉगनी 19 खोटे कॉल घडवले, वापरलेल्या नोटांनी 17. संघाचा वेग हे शोधाचे यशाशी जोडलेले एकमेव वैशिष्ट्य होते, आणि तेही मुख्यतः एकाच संघात; लेखक याला वेगाने चालण्याचा सल्ला म्हणून नव्हे, तर शोध कसा चालला आहे याचे लक्षण म्हणून मांडतात. मॅलिनॉय कुत्रे आणि पट्ट्याशिवाय काम करण्याची सवय असलेले कुत्रेही अधिक चांगले ठरले; हँडलरचा अनुभव आणि प्रमाणपत्रे यांवरून यशाचा अंदाज बांधता आला नाही.

लेखक भर देऊन सांगतात की हे आकडे प्रत्यक्ष जगातील अचूकतेचे अंदाज नाहीत, आणि 37 संघ हा लहान नमुना आहे. त्यांचा निष्कर्ष: प्रतिसाद द्यायचा की नाही हे कुत्रा ठरवतो, तो कुठे, किती वेळ आणि किती वेळा हुंगतो हे हँडलर ठरवतो — आणि यश जोडीचे असते, दोघांपैकी एकट्याचे नाही.