२२ ऑक्टोबर, २०२६ ची आवृत्ती

काही फुटणारे तारे हळूहळू, सुमारे 100 दिवसांत तेजस्वी होतात. त्यांचा आदर्श म्हणजे सुपरनोव्हा 1987A. 2023 मध्ये आकाश-सर्वेक्षणांनी आजवर दिसलेला सर्वात टोकाचा असा एक पकडला: SN 2023iop.

शिखर गाठायला त्याला किमान 88 दिवस लागले. तो 1987A पेक्षा सुमारे चार प्रतींनी (magnitudes) अधिक तेजस्वी चमकला आणि त्याने किमान 4 × 10⁵⁰ अर्ग ऊर्जा सोडली. न्यूट्रिनोंनी चालवलेला सामान्य स्फोट एवढी ऊर्जा पुरवू शकत नाही.

त्याच्या उशिराच्या प्रकाशातील एक रेषा स्थिर निकेलमुळे, सुमारे 0.02 सौर-वस्तुमानांमुळे, असू शकते. एवढे फक्त सर्वात जड "युग्म-अस्थिरता" (pair-instability) मॉडेल्सच तयार करतात: सुमारे 190 सूर्यांइतका तारा, एका औष्णिक-अणुकेंद्रीय स्फोटाने नष्ट झालेला.

लेखक याला सर्वाधिक संभाव्य परिस्थिती म्हणतात. पण ती एकाच वर्णपट-रेषेवर आधारलेली आहे, आणि 150 व्या दिवसानंतरच्या अतिरिक्त प्रकाशाचे स्पष्टीकरण एकटे कोणतेही स्फोट-मॉडेल देत नाही. जेम्स वेब दुर्बीण पुन्हा पाहणार आहे.

स्रोत: SN 2023iop: An Extreme 1987A-like Supernova and the Death of Very Massive Stars, https://arxiv.org/abs/2610.27312

पृथ्वीसारखा ग्रह आपल्या ताऱ्याला केवळ 8.9 सेंटिमीटर प्रति सेकंद इतक्या वेगाने पुढे-मागे ओढतो. आजचे ग्रह-शोधक तिथपर्यंत केवळ हजारो वर्णपट-रेषांची सरासरी घेणाऱ्या प्रचंड वर्णपटलेखकांनीच पोहोचतात.

कोलोरॅडोमधील एका पथकाने प्रकाशीय (optical) घड्याळांची युक्ती उसनी घेतली. एक लेसर सूर्यप्रकाशातील 1,565 नॅनोमीटरवरील लोखंडाच्या एका रेषेच्या केंद्रावर स्थिरावतो. एक फ्रिक्वेन्सी कोंब (frequency comb) त्याची वारंवारता अधिकृत सेकंदाशी ताडून मोजतो.

एका सेकंदात, ते रेषेचे स्थान 4.7 मीटर प्रति सेकंद अचूकतेने ठरवतात. काही हजार सेकंदांनंतर, सुमारे 30 सेंटिमीटर प्रति सेकंद: अब्जांश भाग. हे फोटॉन्सनी ठरवलेल्या क्वांटम मर्यादेच्या अगदी जवळून जाते.

या रचनेने सूर्याची पाच-मिनिटांची आंदोलने आणि एप्रिल 2024 चे ग्रहणही टिपले. पुढचे लक्ष्य: 30 मीटरच्या दुर्बिणीसह जवळचे सूर्यासारखे तारे.

स्रोत: A Solar Optical Clock, https://arxiv.org/abs/2610.28485

एक प्रबळ श्राव्यातीत (ultrasonic) तरंग लहान वस्तूंना हवेत तरंगत ठेवू शकतो. पण त्या अनेकदा आपोआप फिरू लागतात, आणि कोणत्या दिशेने ते कोणालाच सांगता येत नव्हते.

ऑस्ट्रियामध्ये भौतिकशास्त्रज्ञांनी एक मिलिमीटर रुंदीचे छोटे तारे 3D-प्रिंट केले. सरळ आकार नीट जुळवलेल्या क्षेत्रात कधीच फिरत नाहीत. वक्र हातांचे तारे लगेचच, वक्रतेच्या दिशेने फिरू लागतात.

मग एक आश्चर्य. तीन किंवा पाच हात: जास्त आवाज, जास्त वेगवान फिरणे. दहा हात: तारा 7–8 व्होल्टजवळ सर्वोच्च वेग गाठतो, मंदावतो, थांबतो, आणि उलटा फिरतो. बारा हातांचे तारे 10 व्होल्टजवळ उलटतात.

दोन पदांचे एक साधे मॉडेल प्रत्येक आकाराचे स्पष्टीकरण देते. त्याच्या साहाय्याने पथकाने भाकीत केलेल्या व्होल्टेजवर दिशा बदलणारा एक संकरित तारा रचला. उलटवणारे बल कुठून येते हे अजून अनुत्तरित आहे.

स्रोत: Programmable nonlinear rotation of acoustically levitated chiral stars, https://arxiv.org/abs/2610.27927

कल्पना करा की एक घर्षणरहित चेंडू टेबलवर कायमचा उसळत राहतो, आरशांमधील प्रकाशासारखा. तो शेवटी प्रत्येक ठिकाणी, प्रत्येक दिशेने जाऊन पोहोचतो का? गणितज्ञ याला "एर्गोडिक" (ergodic) म्हणतात.

"लिंबू" टेबल म्हणजे दोन चकत्या जिथे एकमेकींवर येतात तो भाग: एका प्रचंड वर्तुळाच्या कमानीने एका बाजूने कापलेली एक लहान चकती. 2013 मध्ये चार संशोधकांनी असे अनुमान मांडले की दोन त्रिज्यांमध्ये खूप फरक असेल तर ते एर्गोडिक असते.

वेनताओ फॅन आणि बोरिस हॅसलब्लॅट यांनी आता 58 पानांत ते सिद्ध केले आहे. त्यांच्या माहितीनुसार, ज्याची कड सर्वत्र बाहेरच्या बाजूला फुगलेली आहे असे हे पहिले एर्गोडिक बिलियर्ड आहे. मोठे वर्तुळ प्रचंड असावे लागते: अनुमत असलेल्या सर्वात मोठ्या छेदासाठीही लहान वर्तुळाच्या किमान 300,000 पट, आणि छेद अधिक अरुंद असेल तर त्याहूनही जास्त.

त्यांचा पुढचा प्रश्न: अजिबात कोपरे नसलेले असे टेबल अस्तित्वात आहे का? ते नोंदवतात: "कोणतीही AI वापरली गेली नाही."

स्रोत: Strictly convex ergodic billiards, https://arxiv.org/abs/2610.28247

2024 मध्ये, कोरियाची सर्वोच्च बेसबॉल लीग प्रत्येक बॉल आणि स्ट्राइकचा निर्णय यंत्राला देणारी पहिली प्रमुख लीग ठरली. झोन म्हणजे प्रत्येक फलंदाजाच्या नोंदवलेल्या उंचीनुसार प्रमाणित केलेला एक चौकोन.

दोन कोरियन अर्थशास्त्रज्ञांनी 2021 ते 2026 मधील दहा लाखांहून अधिक चेंडूंचा अभ्यास केला. मानवी पंचांना सवयी होत्या: फलंदाज काउंटमध्ये पुढे असताना रुंद झोन, दोन स्ट्राइक असताना अरुंद झोन, स्टार खेळाडूंवर थोडी दया.

यंत्राने त्या सर्व पुसून टाकल्या, चेंडूंना स्ट्राइकमध्ये "फ्रेम" करणाऱ्या कॅचर्सच्या कलेसह. त्याने उंच फलंदाजांसाठी झोनचे वरचे टोकही उंचावले: प्रति सेंटिमीटर 0.75 गुण जास्त उंच स्ट्राइक.

तरीही त्या कडांवर येणारे चेंडू थोडेच असतात: जास्तीत जास्त दर 23 फलंदाजी-पाळ्यांमागे एक जास्तीचा स्ट्राइक. गोलंदाजांनी पटकन उंचावर नेम धरला. फलंदाजांनी काहीच बदलले नाही. नियमाचा आकार ठरवतो की कोण जिंकते.

स्रोत: Who Gains When the Umpire Is a Machine? Evidence from the Automated Ball-Strike System (ABS), https://arxiv.org/abs/2610.27576

एक उत्खनन यंत्र जमिनीखालची एक नळी कापते. एका कंपनीचा मुख्य इंटरनेट दुवा आणि दुसऱ्या पुरवठादाराकडून घेतलेला बॅकअप, दोन्ही तुटतात. दोन्ही फायबर एकाच नळीतून जात होते.

दोन संशोधक याला "भ्रामक लवचीकता" (illusory resilience) म्हणतात. कागदावर कोणतेही समान नेटवर्क नसलेले मार्ग एकच इमारत, एकच खंदक किंवा एकच किनारपट्टी वाटून घेऊ शकतात. त्यांनी हे केवळ सार्वजनिक माहिती वापरून मोजले.

47 प्रमुख ऑपरेटर्सपैकी, एकाच प्रदेशातील पुरवठादार कितीतरी जास्त आंतरजोडणी ठिकाणे वाटून घेतात. मार्सेयमधील एकाच कॅम्पसमध्ये त्यांच्या नमुन्यातील 153 ऑपरेटर-जोड्या आहेत.

समुद्राखालच्या केबल्सची स्थिती आणखी वाईट आहे. खंडांमधील बारापैकी दोन मार्गांवर, केबल्सची प्रत्येक जोडी एकमेकींपासून 25 किलोमीटरच्या आत किनाऱ्यावर येते. हा साधा नियम 2024 मध्ये एकत्र खराब झालेल्या केबल्सच्या अकरापैकी दहा जोड्या ओळखतो.

स्रोत: Disjoint in Name Only: Illusory Resilience in the Internet, https://arxiv.org/abs/2610.27125

हेडफोनच्या वायर्स, बागेतले पाइप, फोनच्या दोऱ्या: लांब आणि लवचीक असलेले सर्व काही शेवटी गुंततेच. पण अनेक नैसर्गिक तंतू विश्रांत अवस्थेतही वेटोळे असतात. याने मदत होते की अडचण?

लोझान येथील EPFL मध्ये भौतिकशास्त्रज्ञांनी 0.6 ते 4.5 मीटर लांबीचे सरळ किंवा सर्पिल सिलिकॉन दांडे ओतून तयार केले. प्रत्येक दांडा एका लहान दंडगोलात 20 मिनिटे घुसळला, प्रत्येक स्थितीसाठी 15 वेळा.

सरळ दांडे जसजसे लांब झाले तसतसे त्यांना जास्त गाठी पडल्या, 3.5 मीटरपलीकडे प्रत्येक वेळी. वेटोळ्या दांड्यांना 73% पर्यंत कमी गाठी पडल्या. 0.6 आणि 1.2 मीटरच्या दांड्यांसाठी, एका क्रांतिक वक्रतेपलीकडे गाठी पूर्णपणे नाहीशा झाल्या.

अडकून बसणे ही वेगळी गोष्ट आहे. ओढल्यावर दांडा अडकण्याची शक्यता त्याच्या वेटोळ्यांवर नव्हे, तर लांबीवर अवलंबून असते. दोन प्रकारचे गुंते, दोन वेगळी कारणे.

स्रोत: Intrinsic Curvature Controls Spontaneous Entanglement of Elastic Rods, https://arxiv.org/abs/2610.27342

चिनी, इंग्रजी आणि फ्रेंच यांच्यात समान शब्द थोडेच आणि व्याकरणही फारसे समान नाही. तरीही त्या एकच गोष्ट सांगू शकतात. मेंदू तो समान अर्थ कसा जपतो?

शेन्झेन आणि हाँगकाँगमधील एका पथकाने 227 लोकांच्या मेंदू-स्कॅनचे पुनर्विश्लेषण केले. त्यांपैकी अनेकांनी द लिटल प्रिन्स ऐकले, प्रत्येकाने तीनपैकी एका भाषेत. त्यांचा डिकोडर मेंदूच्या क्रियाशीलतेचे पुन्हा मजकुरात रूपांतर करतो.

क्रियाशीलतेचे नमुने वेगळे आहेत, पण अर्थाची भूमिती जुळते: एका भाषेत जवळ असलेल्या कल्पना इतर भाषांतही जवळ असतात. हे साम्य संवेदी क्षेत्रांपासून मेंदूच्या उच्चस्तरीय प्रदेशांकडे जाताना वाढत जाते.

एका भाषेवर प्रशिक्षित डिकोडरने कधीही न पाहिलेल्या दुसऱ्या भाषेवर योगायोगापेक्षा चांगली कामगिरी केली. एखाद्या भाषेतील नोंदी कमी असताना, इतर भाषांकडून उसने घेणे उपयुक्त ठरले. मेंदूविषयक माहिती कमी असलेल्या भाषांसाठी हे महत्त्वाचे ठरू शकते.

स्रोत: Multilingual Brain Decoding Reveals Shared Cortical Semantic Geometry, https://arxiv.org/abs/2610.26927

हवामान बदलात दोन गोष्टी मिसळलेल्या असतात: हरितगृह वायू आणि एरोसॉल्स यांचा दबाव, आणि हवामानाचे स्वतःचे नैसर्गिक चढउतार. आपल्याकडे एकच पृथ्वी आहे, त्यामुळे त्यांना वेगळे करणे कठीण आहे.

अमेरिकेतील संशोधकांनी 15 हवामान मॉडेल्सच्या शेकडो सिम्युलेशन्सवर एक न्यूरल नेटवर्क प्रशिक्षित केले. याआधी कधीही न पाहिलेल्या मॉडेल्सवर, मानवी कारणांमुळे झालेला भाग वेगळा काढण्यात त्याने इतर सहा पद्धतींना मागे टाकले.

प्रत्यक्ष नोंदींवर लागू केल्यावर: आर्क्टिकच्या तापमानवाढीपैकी मानवी कारणांमुळे होणारा भाग जागतिक दराच्या सुमारे तिप्पट आहे. नैसर्गिक चढउतारांनी ती निरीक्षणात दिसणाऱ्या चौपटीपर्यंत नेली. 1980 पासून पूर्व प्रशांत महासागर पश्चिमेच्या मागे पडणे आणि अमेरिकेच्या नैऋत्य भागाचे कोरडे होणे हेही मुख्यतः नैसर्गिक आहे.

ही तुलना मॉडेल्सकडेही बोट दाखवते. लेखकांच्या मते, मॉडेल्स उत्तर गोलार्ध जास्त तापवतात आणि जमीन कमी कोरडी करतात.

स्रोत: Disentangling forced and internal components in observed climate evolution using spatiotemporal deep learning, https://arxiv.org/abs/2610.28219

जिभेवरील गाठ काढायची म्हणजे तिच्याभोवती 5 मिमी कापायचे, तेही ऊती तापवणाऱ्या विद्युत शस्त्राने. खूप हळू कापले तर उष्णता निरोगी पेशी जाळते. खूप वेगाने कापले तर ऊती अडकते आणि छेद भरकटतो.

स्वायत्त रोबोट सहसा एकाच ठरलेल्या वेगाने कापतात. जॉन्स हॉपकिन्स येथील अभियंत्यांनी आपल्या रोबोटवर एक थर्मल कॅमेरा बसवला. तो तापलेल्या भागाचे प्रत्यक्ष वेळेत मोजमाप करतो आणि त्यानुसार रोबोट आपला वेग बदलतो.

डुकरांच्या जिभांवर, जुळवून घेणाऱ्या रोबोटने उष्णतेची हानी हळू ठरलेल्या वेगाच्या साधारण निम्म्या अंतरापर्यंतच पसरवली. त्याची कडेची (margin) चूक वेगवान ठरलेल्या वेगापेक्षा खूपच कमी होती. त्याने 22 सेकंदांत कापले, हळू वेगाला 52 लागले.

कोणती पद्धत वापरली हे माहीत नसलेल्या एका तज्ज्ञाने त्याच्या छेदांना 5 पैकी 4 गुण दिले, पण कडा खडबडीत असल्याचे नोंदवले. ही खोलीच्या तापमानावरील मृत ऊती आहे: जिवंत रुग्ण अजून बरेच दूर आहेत.

स्रोत: Velocity Optimization via Thermal Imaging Enhances Autonomous Tumor Resection, https://arxiv.org/abs/2610.27562

वाढत्या पृथ्वीवर मॅग्माचा महासागर पसरलेला होता. लोखंडाचे थेंब त्यातून पावसासारखे पडत गाभा तयार करत होते, आणि आपल्यासोबत विरघळलेले वायू वाहून नेत होते.

कोपनहेगन आणि लुंड येथील दोन खगोलशास्त्रज्ञांनी ग्रह घडवण्याच्या दोन पद्धतींसाठी या पावसाचे सिम्युलेशन केले: लहान खड्यांपासून (pebbles), जे आपली अस्थिर मूलद्रव्ये लवकर पोहोचवतात, किंवा मोठ्या पिंडांपासून, जे ती सतत पोहोचवत राहतात.

वेळ महत्त्वाची ठरते. लवकर पोहोचल्यास सुमारे 70% हायड्रोजन आणि कार्बन गाभ्यात जातो, अन्यथा जास्तीत जास्त निम्मा. हवेतच राहणारा नायट्रोजन मात्र बहुतांशी वाचतो.

उरते ते चिरडून टाकणारे आदिम वातावरण: सुमारे 760 बार, मुख्यतः कार्बन मोनॉक्साइड, सोबत हायड्रोजन आणि थोडा नायट्रोजन. प्रयोगशाळेतील अनिश्चित माहितीमुळे दोन परिस्थितींपैकी कोणती खरी याचा निकाल अजून लावता येत नाही.

स्रोत: When the core ate the atmosphere, https://arxiv.org/abs/2610.27788