سورج نوں چھوہن والے اک دُمدار تارے دے آخری ساہ، ریڈیو نال سنے گئے

کریوٹز دے سورج چھوہن والے دُمدار تارے (Kreutz sungrazers) دُمدار تاریاں دا اک اجیہا ٹبر نیں جیہنوں جیویں مرن دی چاہ اے۔ اوہناں دے مدار اوہناں نوں سورج دے حد توں ودھ نیڑے لے جاندے نیں، اوس علاقے اندر جتھے اوہدی کشش کسے جسم نوں چیر سکدی اے۔ سمجھیا جاندا اے کہ ایہہ سارے دور دے اورٹ بدل (Oort cloud) توں آئے اک اکلے دُمدار تارے دے ٹوٹے نیں جو بہت چر پہلاں ٹٹ گیا سی۔ ایس صدی وچ ہُن تیکر، ایہناں وچوں صرف تن زمین توں ویکھے گئے نیں۔ ایہناں نوں پڑھنا اک ورلا موقع اے: ایہناں دی زوردار سرگرمی تے ٹٹ بھج نیوکلیئس (nucleus) دے اندر ڈونگھ دا مادہ ساہمنے لیا سکدی اے، صرف اوہدی سطح نہیں۔

تیجا، C/2026 A1 (MAPS)، جنوری 2026 وچ A. Maury، G. Attard، D. Parrott تے F. Signoret نے لبھیا، ایہناں دُمدار تاریاں وچوں کسے لئی اک ریکارڈ دوری اُتے: دھرتی تے سورج دی وِتھ دا 2.1 گنا۔ لگ بھگ 1,700 سال دے مدار نال، ایہنے 4 اپریل نوں سورج دے کولوں صرف 0.006 فلکیاتی اکائیاں (astronomical units) دی وِتھ اُتے لنگھنا سی۔ جیمز ویب خلائی دوربین (James Webb Space Telescope) نے اوہدے نیوکلیئس دا قطر 0.4 کلومیٹر اندازہ لایا۔

اوہ کدی اوتھے نہ اپڑیا۔ 4 اپریل نوں، سورج دے سب توں نیڑے اپڑن توں لگ بھگ دو گھنٹے پہلاں، دُمدار تارا بکھر گیا۔ SOHO خلائی جہاز نے ایہنوں اوس تھالی پچھے غائب ہوندیاں ویکھیا جو سورج دی چمک نوں روکدی اے، تے دوجے پاسے گرد دے اک بدل وانگ مڑ نکلدیاں؛ STEREO خلائی جہاز نے اک ہور زاویے توں ایہنوں گرد بندیاں ویکھیا۔

دوربین اُتے تن دن

اوس انت توں ذرا پہلاں دے تن دناں وچ، 1 توں 3 اپریل تیکر، میڈرڈ دے Centre for Astrobiology دے Amélie Godard Palluet تے Víctor Rivilla نے، Paris Observatory تے ناسا (NASA) دے Goddard Space Flight Center دے ساتھیاں نال، سپین دے سیئرا نیواڈا (Sierra Nevada) وچ IRAM دی 30 میٹر ریڈیو دوربین دا رُخ دُمدار تارے ول کیتا۔ اوس ویلے اوہ سورج توں 0.23 تے 0.10 فلکیاتی اکائیاں دے وچکار سی۔ 3 اپریل توں بعد، دُمدار تارا اسمان وچ سورج دے اینا نیڑے سی کہ دوربین سرکھیا نال اوہدے ول نہیں سدھی کیتی جا سکدی سی۔

اوہناں نے ہائیڈروجن سائنائیڈ (HCN) دے ریڈیو سگنل ول، 265.886 گیگا ہرٹز اُتے، کن لایا — تے ہر روز ایہنوں لبھیا۔ ایہہ کسے کریوٹز سورج چھوہن والے دُمدار تارے وچ HCN دی پہلی کھوج اے، تے ایہناں دُمدار تاریاں وچ ملی میٹر ویو لینتھ (millimetre wavelengths) اُتے کسے وی مالیکیول دی پہلی کھوج۔ اوس ویلے تیکر، ایہناں وچوں صرف اک، 1965 دے دُمدار تارے Ikeya-Seki وچ، دسدی روشنی وچ کجھ سادہ مالیکیول (CH، CN، C₂ تے C₃) ویکھے گئے سن۔

سورج دے اینا نیڑے، دھپ HCN نوں لگ بھگ 12 منٹاں وچ توڑ دیندی اے۔ ایس نال ہر ناپ تازہ نکلی گیس دی اک جھات بن جاندی اے، تے ٹیم دُمدار تارے دا ساہ لینا لگ بھگ اوسے ویلے ویکھ سکدی اے۔

انت دی پچھلی شام اک ابال

دُمدار تارے دی HCN پیداوار 1 توں 2 اپریل تیکر 20% ودھی، فیر 2 توں 3 اپریل تیکر 350% توں ودھ۔ ایس وادھے دا بہتا حصہ دُمدار تاریاں دے عام اصول نال میل کھاندا اے — پیداوار سورج توں دوری دے مربع دے اُلٹ (inverse square) ودھدی اے — پر سارا نہیں۔ ٹیم نے دو ابال (outbursts) ویکھے: 1 اپریل نوں اک کمزور تے 3 اپریل نوں اک زوردار، جدوں پیداوار 17 منٹاں وچ 75% توں ودھ اُچھلی تے فیر اک چوتھائی ڈگ گئی۔

اوس ابال دوران دی گیس جوڑن نال 99,000 کلوگرام HCN بندی اے۔ دُمدار تاریاں وچ، HCN دے ہر مالیکیول نال عام طور اُتے لگ بھگ اک ہزار پانی دے مالیکیول ہوندے نیں؛ ایہدا مطلب اے لگ بھگ 66,000 ٹن پانی، یعنی دُمدار تارے دی کمیت دا 0.4%۔ گیس نال کھچی گئی گرد نوں وی گنیے تے گھاٹا 1.2% تیکر اپڑ سکدا اے۔ جے ایہنوں 5 میٹر موٹی تہہ وانگ وچھایا جاوے، تے ایہہ 163 توں 282 میٹر پاسے والا اک مربع ڈھک لوے گا، 400 میٹر چوڑے نیوکلیئس اُتے۔

24 گھنٹیاں توں وی گھٹ بعد، دُمدار تارا مُک چکیا سی۔ لکھاری صلاح دیندے نیں کہ شاید ایس ابال نے ٹٹن نوں چھیڑن وچ مدد کیتی ہووے، جو ایس خیال دی حمایت کردا اے کہ گیس دیاں بے ترتیب پھوہاراں (jets) — جو کسے نیوکلیئس نوں دھکدیاں، گھماندیاں تے مروڑدیاں نیں — دُمدار تاریاں نوں چیر سکدیاں نیں، صرف سورج دیاں جوار بھاٹا (tidal) قوتاں نہیں۔

اک لدا جو پہلاں وی بچ چکیا سی

ہور کم دسدا اے کہ C/2026 A1 اوس دُمدار تارے دا دوجی پیڑھی دا ٹوٹا اے جیہنوں ارسطو (Aristotle) نے 372 قبل مسیح وچ ویکھیا سی، تے 363 عیسوی دے دُمدار تارے دا اک ٹوٹا۔ جے ایویں اے، تے ایہہ پہلاں ای دو واری سورج دے نیڑے دے اوس تباہ کن علاقے وچوں لنگھ چکیا سی۔ ایہدے وچ HCN لبھنا دسدا اے کہ نازک، چھیتی اڈن والے (volatile) مالیکیول اجیہے انتہائی پھیریاں وچوں بچ سکدے نیں: اک مسام دار (porous) نیوکلیئس گرمی نوں صرف اوہدیاں باہرلیاں تہاں پکان دیندا اے۔

ٹیم نے چھ ہور مالیکیولاں دی بھال وی کیتی؛ کوئی وی پکی طرحاں نہیں لبھا، بھاویں HNC دا اک ہلکا جیہا اشارہ باقی اے۔ ایہہ مشاہدہ دُمدار تارے نوں چھیتی پھڑن اُتے ٹکیا سی — تے اک اجیہی ریڈیو دوربین اُتے جو سورج توں صرف 5 درجے تیکر نیڑے رُخ کر سکدی اے، جتھے ALMA ورگیاں رصدگاہاں نہیں ویکھ سکدیاں۔