AI डेटा सेंटरशेजारी सतत घुमणारा आवाज

संपूर्ण अमेरिकेत, कृत्रिम बुद्धिमत्तेला प्रशिक्षण देण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी बांधलेली प्रचंड डेटा सेंटर वेगाने उभी राहत आहेत. सर्वात नवी संकुले शेकडो मेगावॅट, कधी कधी एक गिगावॅटपेक्षाही जास्त वीज वापरतात, आणि AI हार्डवेअर दिवसरात्र जवळजवळ पूर्ण क्षमतेने चालत असल्याने त्यांची शीतकरण यंत्रणा कधीच थांबत नाही. यापैकी अनेकांच्या जवळ राहणारे लोक कधीही न थांबणाऱ्या आवाजाचे वर्णन करतात. टेनेसी, मिसिसिपी, व्हर्जिनिया, ॲरिझोना आणि नॉर्थ डकोटा येथील समुदाय संघटित झाले आहेत, न्यायालयात गेले आहेत आणि त्यांनी आपल्या गावांना आवाजविषयक नियम पुन्हा लिहायला भाग पाडले आहे.

हा आवाज आरोग्याला हानी पोहोचवतो का हे कोणी सांगण्याआधी, कोणीतरी तो नीट मोजायला हवा. हार्वर्ड टी.एच. चॅन स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थमधील जैवसांख्यिकीतज्ज्ञ डेव्हिडे ब्रे (Davide Bray) आणि फ्रान्चेस्का डोमिनिची (Francesca Dominici) यांनी नेमकी हीच पोकळी नकाशावर मांडायचे ठरवले.

प्रत्येक आकड्याला दर्जा

त्यांचा आढावा कथनात्मक आहे, पद्धतशीर (systematic) नाही. त्यांनी जुलै 2026 पर्यंतच्या वैज्ञानिक डेटाबेसमध्ये शोध घेतला, पण तिथे जवळजवळ काहीच संबंधित प्रकाशित झालेले नाही, म्हणून त्यांनी नगरपालिका आणि नियामक संस्थांच्या नोंदी, न्यायालयीन कागदपत्रे, कंपन्यांचे दस्तऐवज आणि वृत्तपत्रांचे संग्रहही धुंडाळले. सापडलेल्या प्रत्येक मूल्याला त्याच्या स्रोतानुसार पाच पातळ्यांवर दर्जा दिला गेला — अंशांकित (calibrated) उपकरणे आणि प्रकाशित वर्णपट असलेल्या, समकक्ष पुनरावलोकन झालेल्या अभ्यासापासून (पातळी 1) ते रहिवाशांनी घेतलेल्या अनंशांकित मोजमापांपर्यंत (पातळी 5).

एकही मूल्य पातळी 1 पर्यंत पोहोचत नाही. अमेरिकेतील सर्वोत्तम नोंदवलेली प्रकरणेही रहिवाशांच्या सामान्य ध्वनिमापकांवर, एका महापौरांनी घेतलेल्या मोजमापांवर आणि सल्लागारांच्या प्रारूपांवर आधारित आहेत. चालू असलेल्या संकुलाचे अंशांकित, मानकांवर आधारित असे एकमेव सर्वेक्षण त्यांना ऑस्ट्रेलियातील सिडनीजवळच्या मायक्रोसॉफ्टच्या एका केंद्रावर मिळाले — नियोजन परवानगीच्या अटीमुळे करावे लागलेले, आणि वाद सर्वात तीव्र असलेल्या देशाच्या बाहेरचे.

39 ते 70 पेक्षा जास्त डेसिबल

नोंदवलेल्या पातळ्या 39 ते 70 पेक्षा जास्त डेसिबल (A-भारित) इतक्या पसरलेल्या आहेत. आढाव्यातील काही उदाहरणे:

• मेम्फिस आणि साउथहेवनमधील xAI च्या Colossus संकुलाभोवती, एका संघीय सामूहिक खटल्यात टर्बाइन प्रकल्पाजवळील निवासी भूखंडांच्या सीमेवर 70 dB(A) पेक्षा जास्त आवाज असल्याचा आरोप आहे; महापौरांच्या मोजमापांत 39 ते 70 dB(A), तर वृत्तमाध्यमांच्या आकस्मिक तपासण्यांत 42 ते 65 इतका आवाज आढळला.
• व्हर्जिनियाच्या प्रिन्स विल्यम काउंटीतील ग्रेट ओक येथे, ॲमेझॉनच्या डेटा सेंटरशेजारी, रहिवाशांनी रात्री 65 dB(A) पर्यंत आवाज नोंदवला. समुदायाच्या अंदाजानुसार सुमारे 3 कोटी डॉलर खर्चाच्या पंख्यांच्या दुरुस्तीनंतर पातळी सुमारे 10 डेसिबलने खाली आली.
• नॉर्थ डकोटामध्ये, ध्वनिशास्त्रज्ञांनी एका दूरचित्रवाणी प्रसारणातील आवाजाचे विश्लेषण करून 118 हर्ट्झचा प्रमुख सूर शोधला — त्यावरून मिनिटाला सुमारे 1,180 फेरे फिरणारे सहा पात्यांचे पंखे असल्याचा निष्कर्ष काढता आला.

लेखक ठामपणे सांगतात की या आकड्यांची तुलना किंवा सरासरी काढता येत नाही: त्यात यंत्रांजवळची, कुंपणावरची आणि घरांजवळची ठिकाणे, अंशांकित आणि अनंशांकित मापके, मोजमापे आणि प्रारूपे सगळे मिसळलेले आहे. आणि ठिकाणे मुख्यतः शेजाऱ्यांनी तक्रार केल्यावरच नोंदीत येत असल्याने, नोंदींवरून “बहुतांश केंद्रे शांत आहेत” आणि “बहुतांश केंद्रांचे मोजमापच झालेले नाही” यातला फरक सांगता येत नाही. कंपन्यांची क्रमवारी म्हणूनही ते वाचू नये: गूगल, मेटा आणि ओरॅकलची संकुले त्यात जवळजवळ नाहीतच.

आवाजाची तीव्रता नव्हे, सूर

सातत्याने दिसते ती ओळख-खूण. तक्रारी एका सतत सुरेल घुमण्याकडे निर्देश करतात, जो वर्णपटाचा तपशील उपलब्ध असलेल्या एक वगळता सर्व प्रकरणांत खालच्या पट्टीतला आहे — बहुधा 70 ते 140 हर्ट्झच्या आसपास. असे सूर घड्याळासारख्या नियमितपणे निर्माण करणारे दोन स्रोत आहेत: रोहित्रे (transformers), जी वीजजाळ्याच्या वारंवारतेच्या दुप्पट (उत्तर अमेरिकेत 120 हर्ट्झ) घुमतात, आणि पंखे, ज्यांचा सूर पात्यांची संख्या आणि त्यांचा वेग ठरवतो.

इथे एक सापळा आहे. डेसिबलचे प्रमाणित माप, dB(A) असे लिहिले जाणारे “A” भारांकन, जाणीवपूर्वक कमी वारंवारतांना कमी लेखते. एखादे केंद्र dB(A) मध्ये नियमांचे पालन करत असतानाही रहिवासी वर्णन करतात तसा नेमका भेदक घुमणारा आवाज निर्माण करू शकते. खालचे आवाज दूरवरही जातात, आवाजरोधक भिंतींना वळसा घालतात आणि घरांच्या भिंतींमधून सहज आत शिरतात. लेखक dB(A) नाकारत नाहीत — आवाजाबद्दलचा आरोग्यविषयक जवळजवळ सर्व पुरावा त्यातच मांडलेला आहे — पण त्याला कमी-वारंवारतेची मापे आणि संपूर्ण वर्णपटाची जोड हवी, असे ते म्हणतात.

शीतकरण हा कळीचा घटक

एखाद्या केंद्राचा आवाज वर्तवण्यासाठी एकच रचनात्मक निवड सांगायची झाल्यास, लेखक शीतकरणाकडे बोट दाखवतात. पंख्यांवर आधारित हवा-शीतकरण प्रचंड प्रमाणात हवा हलवते, आणि ध्वनिऊर्जेचा बहुतांश भाग 63 ते 250 हर्ट्झदरम्यान असतो. द्रव-शीतकरण मोठ्या पंख्यांच्या रांगा काढून टाकते किंवा लहान करते. ते ध्वनिशक्तीतील हा फरक 15 ते 30 डेसिबल असल्याचा अंदाज करतात — पण हा उपकरणाच्या पातळीवरचा अंदाज आहे, केंद्रांदरम्यान किंवा लोकांच्या घरांजवळ मोजलेला फरक नव्हे, यावर ते भर देतात. अखंड चालणाऱ्या गॅस टर्बाइनवर वीज मिळवणारी केंद्रे हे वेगळेच प्रकरण आहे, “सर्व्हर फार्मपेक्षा वीज प्रकल्पासारखे अधिक”.

आरोग्य: तपासायचे एक गृहीतक

सर्वसाधारण पर्यावरणीय आवाजाबाबत, जागतिक आरोग्य संघटना संपर्काचा संबंध त्रास आणि बिघडलेल्या झोपेशी जोडते. कमी-वारंवारतेच्या आवाजाबाबत, अभ्यासांमध्ये सातत्याने अधिक त्रास आढळतो, आणि झोपेबद्दल सूचक पण मर्यादित पुरावा आहे. खास डेटा सेंटरबाबत एकही अभ्यास अस्तित्वात नाही. लेखक आरोग्याशी असलेला संबंध एक गृहीतक म्हणून मांडतात, जे पटण्याजोगे आहे कारण हा घुमणारा आवाज सतत, सुरेल, खालच्या पट्टीतला आणि रात्रीचा असतो. ते पर्यावरणीय न्यायाची चिंताही जोडतात: नोंदवलेल्या प्रकरणांत, जसे साउथ मेम्फिस आणि साउथहेवनमध्ये xAI ला वीज पुरवणारी टर्बाइन, केंद्रे कमी उत्पन्नाच्या, ऐतिहासिकदृष्ट्या औद्योगिक वस्त्यांच्या शेजारी आहेत.

आधी मोजा

त्यांचा प्रस्ताव: अंशांकित उपकरणे, एक हर्ट्झपर्यंत बारीक वर्णपट, हवामान आणि प्रकल्पाच्या कामकाजाची नोंद, प्रत्येक मापन-स्थानी रात्री आणि एका आठवड्याच्या सुट्टीसह किमान 72 तास, पार्श्वभूमीच्या आवाजासाठी एक नियंत्रण-स्थान, आणि बाहेर तसेच शयनकक्षांच्या आत जोडीने घेतलेली मोजमापे, कारण झोप घरातच होते. पहिल्या अभ्यासात वेगवेगळ्या शीतकरण प्रणाली असलेली, नावानिशी नमूद केलेली तीन ते पाच केंद्रे असतील. त्यांच्या इशाऱ्याने आढावा संपतो: आरोग्याविषयीचे निष्कर्ष आधीच समकक्ष पुनरावलोकन झालेल्या विज्ञानाबाहेर फिरत आहेत, आणि निकृष्ट संपर्क-डेटावर उभे राहिलेले परिणामविषयक साहित्य नंतर उलटवणे कठीण जाईल.