२ नोव्हेंबर, २०२६ ची आवृत्ती

भूकंपाचे अंदाज सांगतात की एखादा भ्रंश तुटण्याची शक्यता किती आहे. तुटायला कुठून सुरुवात होईल, हे ते कधीच सांगत नाहीत. 2019 मध्ये, एका जपानी संघाने तरीही तसा प्रयत्न केला.

त्यांचा सुगावा: b-मूल्य (b-value). ते लहान भूकंपांची मोठ्या भूकंपांशी तुलना करते, आणि ताण वाढला की घटते. 2016 नंतर, हिनागु भ्रंशावर ते केवळ एकाच ठिकाणी घटले.

28 जुलै 2026 रोजी, हिनागु भ्रंशावर 7.1 तीव्रतेचा भूकंप झाला. त्याचे अधिकेंद्र त्यांच्या 2019 मधील आयताच्या कडेपासून 2.9 किमी अंतरावर होते. त्याचा प्रारंभबिंदू, 16 किमी खोलीवर, कमी-b क्षेत्राच्या आत होता.

लेखकांच्या माहितीनुसार, कोणत्याही मोठ्या भूकंपाचा प्रारंभबिंदू याआधी कधीच आगाऊ छापून सांगितला गेला नव्हता. त्यांचा पुढचा उमेदवार म्हणजे भ्रंशातील एक वळण, जे अजूनही ताणाखाली आहे. ते कोणतीही तारीख देत नाहीत, केवळ एक ठिकाण.

स्रोत: Advance identification of where the 2026 Kumamoto earthquake would begin, https://arxiv.org/abs/2610.39393

SN 2024afav हा सुपरनोव्हा ताऱ्यांच्या स्फोटांच्या सर्वात तेजस्वी प्रकारांपैकी एक आहे. त्याचा प्रकाश अधिकाधिक वेगाने लुकलुकत होता. खगोलशास्त्रज्ञ याला चिवचिव (chirp) म्हणतात; सुपरनोव्हामध्ये असे प्रथमच दिसले.

संशयित इंजिन म्हणजे एक नवजात मॅग्नेटार, वेगाने फिरणारा न्यूट्रॉन तारा. आत पडणाऱ्या वायूची एक कललेली तबकडी त्याच्याभोवती डुगडुगते. त्या डुगडुगण्यामुळे प्रकाश चढ-उतार करतो.

अमेरिकेतील तीन खगोलशास्त्रज्ञांनी प्रत्येक अज्ञात सेटिंगपासून मुक्त असा एक संबंध काढला. केवळ सुरुवातीची चिवचिव दिल्यावर, त्याने निकाल दिला. लुकलुकीने 150 व्या दिवसाच्या आसपास वेग घेणे थांबवले पाहिजे, मग मंदावले पाहिजे.

नव्या माहितीत आणखी पाच उंचवटे दिसले, आता एकमेकांपासून दूर सरकणारे. चिवचिव 147 व्या दिवशी, 3 दिवस मागे-पुढे, उलटली. यादृच्छिक गोंगाट 0.1% पेक्षा कमी सिम्युलेशनमध्ये या नमुन्याची नक्कल करतो.

स्रोत: A universal relation predicts the observed reversal of a supernova chirp, https://arxiv.org/abs/2610.39240

2024 मध्ये, एका ब्लॉगने 50 चित्रे प्रसिद्ध केली. त्यांपैकी सव्वीस AI प्रतिमा-जनित्रांमधून (image generators) आली होती, आणि उघड दोष काढून टाकण्यासाठी तपासली गेली होती. 11,000 हून अधिक वाचकांनी अंदाज केला की कोणती चित्रे माणसाने बनवली. मध्यगा (median) गुण 60% होते.

वाचकांनी एक आवडते चित्रही सांगितले. 76.6% वेळा त्यांनी ते माणसाने बनवलेले ठरवले. इतर वाचकांनी तीच चित्रे केवळ 54.6% वेळा माणसाने बनवलेली ठरवली.

आवडते चित्र AI ने बनवलेले असतानाही हा ओढा तितकाच तीव्र होता. सर्वाधिक लोकप्रिय दहा आवडत्या चित्रांपैकी सहा AI कडून आली होती. बहुतेक वाचकांनी AI चे म्हणून ओळखलेल्या एका चित्राने त्याच्या 22% चाहत्यांना फसवले.

AI कलेचा तिटकारा असलेल्या वाचकांनीही 47% वेळा AI ने बनवलेले चित्र आवडते म्हणून निवडले. त्यांच्यापैकी पाचपैकी चार जणांना वाटले की ते माणसाने बनवले होते. अंदाज करण्यापूर्वी गुण दिलेल्या कविताही हाच नमुना दाखवतात.

स्रोत: Beauty Is Human: When People Love AI-Generated Art, They Think a Human Made It, https://arxiv.org/abs/2610.38113

स्मृतीतील एक बिट पुसण्यासाठी उष्णतेची एक किमान किंमत असते. Landauer यांनी 1961 मध्ये ती काढली. एखादा खराखुरा, सूक्ष्म बिट तिच्या जवळ पोहोचू शकतो का?

जेरुसलेममधील एका संघाने नायोबियमच्या पातळ पटलात एक भोवरा (vortex), म्हणजे नॅनो-आकाराची एक घुमरी, अडकवला. पटल 4.2 केल्व्हिन तापमानावर होते. भोवरा काही नॅनोमीटर अंतरावर असलेल्या दोन खळग्यांपैकी एकात विसावतो. डावा किंवा उजवा: हाच बिट.

एका चुंबकीय सूक्ष्मदर्शकाने त्याची हालचाल नॅनोमीटरच्या अंशापर्यंत टिपली. धक्का आणि हालचाल यांतील विलंबाने खर्च झालेली ऊर्जा उघड केली. तापमापकाची गरजच नाही.

काही मोजमापे तर Landauer यांच्या मर्यादेच्याही खाली गेली. कोणताही नियम मोडला नाही: भोवऱ्याला मागे-पुढे झुलवणे म्हणजे तो पुसणे नव्हे. खऱ्या पुसण्याची सिम्युलेशन मर्यादेच्या सुमारे पाचपट खर्च दाखवतात.

स्रोत: Approaching Landauer's limit in a single superconducting vortex memory bit, https://arxiv.org/abs/2610.37753

गुरुत्व काळाची गती बदलते. घड्याळ एक मीटर वर उचला, आणि त्याचा दर 10¹⁶ मधील एका भागाने बदलतो. आजची सर्वोत्तम घड्याळे हे जाणू शकतात.

चंद्र आणि सूर्य पृथ्वीचा आकार बदलतात आणि आपल्या पायाखालचे गुरुत्व बदलतात. त्यांच्यासोबत घड्याळेही हेलकावे खातात, 10¹⁷ मधील पाच भागांपर्यंत. ही लय दिवसातून एकदा किंवा दोनदा पुन्हा येते.

युरोपातील प्रयोगशाळांनी सुमारे 800 km अंतरावरील, फायबरने जोडलेल्या प्रकाशीय घड्याळांची तुलना केली. वाहून नेता येणारे एक घड्याळ जर्मनीतून ट्युरिनला नेण्यात आले. प्रत्येक जोडीतील फरक भरती-ओहोटीसोबत चढला आणि उतरला.

एका दिवसापेक्षा कमी वेळात भरतीचा संकेत ठळकपणे दिसला. सर्व तुलनांमध्ये, मोजलेले भागिले भाकीत केलेले 1.00 ± 0.12 आले. पुढचे लक्ष्य: गुरुत्वातील कमी भाकीतक्षम बदल, जसे शिलारस (magma) किंवा भूजल.

स्रोत: Optical clock network tracks tidal variations of the gravity potential, https://arxiv.org/abs/2610.39635

कोणताही आकार घ्या आणि त्याचे तुकडे करा, प्रत्येक तुकडा संपूर्ण आकारापेक्षा थोडा अरुंद. किती तुकड्यांची मुभा द्यावी लागेल? 1933 मध्ये, Borsuk यांनी अंदाज केला: मितींच्या संख्येपेक्षा एक अधिक.

दोन मितींमध्ये, तीन तुकडे नेहमीच पुरतात. तीन मितींमध्ये, चार. खूप उच्च मितींमध्ये, हा अंदाज चुकतो. चार मिती हे अजूनही न सुटलेले पहिले प्रकरण आहे.

सिद्ध झालेली सर्वोत्तम मर्यादा नऊ होती, मग याच वर्षी आधी आठ झाली. चार गणितज्ञ आता दाखवतात की सात नेहमीच पुरेसे असतात. प्रत्येकी आकाराच्या रुंदीपेक्षा किंचित कमी असलेले सात गोल तो झाकू शकतात.

सर्वांत कठीण प्रकरणे 23,494 खोक्यांमध्ये विभागली गेली, आणि प्रत्येक खोके अचूक अपूर्णांकांनी, कोणतेही पूर्णांकन (rounding) न करता, तपासले गेले. हा दृष्टिकोन शोधण्यात ChatGPT ने त्यांना मदत केली; प्रत्येक पायरी त्यांनी तपासली. पाच पुरेसे आहेत का? अजून अनुत्तरित.

स्रोत: Borsuk number in four dimensions is at most seven, https://arxiv.org/abs/2610.39078

1859 मध्ये, Carrington आणि Hodgson यांनी एका सौर ज्वालेला सूर्याचा दृश्य पृष्ठभाग उजळवताना पाहिले. तेव्हापासून अशा श्वेत-प्रकाश ज्वाला दुर्मिळ मानल्या गेल्या. केवळ काहीशेच ज्ञात होत्या, बहुतेक मोठ्या.

चीनमधील एका संघाने SDO उपग्रहाच्या 15 वर्षांच्या प्रतिमांचे पुनर्विश्लेषण केले. त्यांनी प्रत्येक पिक्सेलच्या तेजस्वितेचा, एकेक करून, मागोवा घेतला. कॅमेरा दर 45 सेकंदांनी एक प्रतिमा घेत होता.

1,951 मध्यम ज्वालांपैकी 1,012 श्वेत प्रकाशात चमकल्या: 51.9%. सर्वात लहान, B वर्गाच्या ज्वालांपैकीही 36.9% चमकल्या. ज्वाला जितकी मोठी, तितका हा वाटा जास्त.

त्या का निसटल्या? बहुतेक तेजस्वी ठिपके इवलेसे असतात आणि सौरडागांबाहेर असतात, जिथे पार्श्वभूमीशी असलेला भेद क्षीण असतो. इतर ताऱ्यांवरील ज्वालाही वाटल्या त्यापेक्षा अधिक सामान्य असू शकतात.

स्रोत: The Ubiquity of White-Light Flares on the Sun, https://arxiv.org/abs/2610.38419

सजीव पेशी औषध-प्रतिरोधापासून नव्या विकरांपर्यंत, सतत नवी कार्ये उत्क्रांत करत असतात. पण त्यासाठी किती उत्परिवर्तने लागतात? शक्य जनुकसंचांचा अवकाश अफाट मोठा आहे.

अमेरिकेतील एका संघाने जनुकीय परिपथांचे, साध्या लॉजिक गेट्सच्या जाळ्यांच्या रूपात मॉडेल तयार केले. प्रत्येक उत्परिवर्तन एक जोडणी नव्याने जोडते. ध्येय: NAND गणणाऱ्या परिपथाचे AND गणणाऱ्या परिपथात रूपांतर करणे.

परिपथ जितका मोठा, तितका शोध लांब: प्रत्येक गेटमागे सुमारे दहा उत्परिवर्तने. त्यांपैकी जवळजवळ सगळी काहीच बदलत नाहीत. ती आउटपुटमध्ये कोणतीही भूमिका नसलेल्या तारांवर पडतात.

त्याऐवजी प्रत्येक तार महत्त्वाची असलेल्या परिपथापासून सुरुवात करा, आणि आकाराला महत्त्व उरत नाही. वेग किती उत्परिवर्तने शक्य आहेत यावर ठरत नाही. तो, त्यांपैकी मदत करू शकणाऱ्यांच्या वाट्यावर ठरतो.

स्रोत: How many mutations does it take to evolve a new function?, https://arxiv.org/abs/2610.40635

आकाशगंगेच्या केंद्राजवळ, एक वायुमेघ आघात-लहरींनी (shocks) हादरलेला आहे. बहुधा एकमेकांवर आदळणारे मेघ त्यांना कारणीभूत आहेत. त्या बर्फाळ धूलिकणांवरून रेणू उखडून काढतात. नवे रेणू शोधण्यासाठी हे सर्वांत समृद्ध ठिकाणांपैकी एक आहे.

तीन रेडिओ दुर्बिणींनी जवळजवळ 150 GHz इतक्या वारंवारता-पट्ट्यात त्याचे निरीक्षण केले. संकेतांमध्ये: HNCOH⁺, अवकाशात प्रथमच दिसलेला.

त्यात आयसोसायनेट गट आहे, लेखकांच्या मते पेप्टाइड बंधांचा गाभा. या गटाचे केवळ पाच रेणू याआधी अवकाशात माहीत होते.

आश्चर्य: HNCOH⁺ आपल्या अधिक स्थिर जुळ्यापेक्षा जवळजवळ चौपट संख्येने आहे. केवळ स्थिरतेने उलटे भाकीत केले होते, आणि तेही प्रचंड फरकाने. इथे, रसायनशास्त्र रेणू कसे तयार होतात यानुसार चालते, कोणता सर्वाधिक स्थिर आहे यानुसार नव्हे.

स्रोत: Detection of HNCOH+ in the interstellar medium, https://arxiv.org/abs/2610.39654

उच्च-श्रेणी ग्लायोमा (high-grade gliomas) नावाच्या आक्रमक मेंदू-गाठींची दर दोन ते तीन महिन्यांनी MRI द्वारे तपासणी केली जाते. मधल्या काळात, डॉक्टरांना फारसे काही दिसत नाही. मनगटावरील संवेदक मदत करू शकेल का?

इम्पीरियल कॉलेज लंडनमधील संशोधकांनी मनगटावर त्वरणमापक (accelerometer) घालणाऱ्या रुग्णांचा डेटा वापरला. त्यांनी केवळ चालणे ठेवले, 15 सेकंदांच्या तुकड्यांमध्ये कापून. प्रत्येक दिवसाची तुलना रुग्णाच्या मागील भेटीनंतरच्या पहिल्या दोन आठवड्यांशी केली गेली.

पथ स्वाक्षऱ्या (path signatures) या गणितीय साधनाने त्या चालण्याच्या तुकड्यांचा आकार टिपला. प्रत्येक रुग्णाच्या स्थिर कालावधींशी तुलना करता, गाठ वाढली तेव्हा चालण्यात अधिक बदल झाला. पावलांच्या संख्येने काहीच दाखवले नाही.

हा केवळ 11 रुग्णांवरील संकल्पनेचा पुरावा (proof of concept) आहे. MRI च्या आधी चालण्यात बदल होतो, हे तो अजून दाखवत नाही. पुढे, रुग्णांचा दिवसागणिक मागोवा घेणारे मोठे अभ्यास होतील.

स्रोत: Detecting Brain Cancer Progression Through Signatures of Wearable Accelerometry Data, https://arxiv.org/abs/2610.38021