बालसंगोपन-वाळवंटांत काम करणाऱ्या वैज्ञानिक मातांना कायम पद कमी वेळा मिळते

अमेरिकेतील बालसंगोपन दुर्मिळ, महाग आणि दर्जाच्या बाबतीत असमान आहे, आणि ही समस्या दशकांपासूनची आहे. 2019 मध्ये, महासाथीपूर्वी, 73% बालसंगोपन केंद्रांनी कुटुंबांना परत पाठवत असल्याचे किंवा प्रतीक्षा-यादी ठेवत असल्याचे सांगितले. लहान मुलांचा सांभाळ अजूनही मुख्यतः स्त्रियांवरच पडत असल्याने, अशा तुटवड्यांमुळे कारकिर्दींमधील अंतर वाढू शकते.

विज्ञान हे याचे ठळक उदाहरण आहे. वर्षानुवर्षांच्या प्रशिक्षणानंतर, संशोधक कायम-पद मार्गावर (tenure track) प्रवेश करतात — कायम पदाकडे (tenure) जाणारी, जवळजवळ “वर चढा किंवा बाहेर पडा” अशी चढण; हे कायमस्वरूपी पद नोकरीची सुरक्षितता आणि संशोधनाचे स्वातंत्र्य देते. ही वर्षे अनेकदा मुलांच्या आगमनाशी जुळतात. मिशिगन विद्यापीठाच्या Ross School of Business मधील Jun Li यांनी प्रश्न विचारला: वैज्ञानिक जिथे काम करतात त्याच्या जवळ उपलब्ध असलेल्या बालसंगोपनामुळे फरक पडतो का?

वाळवंटांचा नकाशा

बालसंगोपनाची राष्ट्रीय माहिती गोळा करणे अवघड आहे, कारण परवाने राज्यनिहाय दिले जातात. त्याऐवजी Li यांनी 1997 पासूनच्या अमेरिकन व्यावसायिक आस्थापनांचा एक देशव्यापी माहितीसाठा वापरला. प्रत्येक जनगणना विभागात (census tract) — एक लहान सांख्यिकीय क्षेत्र — Li यांनी बालसंगोपन केंद्रांतील कर्मचारी आणि तिथे काम करणाऱ्या एकूण लोकांची संख्या यांची तुलना केली. Center for American Progress ने वापरलेल्या उंबरठ्यानुसार, पुरवठा अंदाजित मागणीच्या एक-तृतीयांशपेक्षा कमी असेल तेव्हा तो विभाग बालसंगोपन-वाळवंट मानला जातो. यातील वैशिष्ट्य असे: वाळवंटे घराभोवती नव्हे, तर कामाच्या ठिकाणाभोवती मोजली जातात, कारण पालक आपली नोकरी आणि प्रवास यांच्यासोबतच सांभाळाची सोय निवडतात.

1997 ते 2019 दरम्यान, सरासरी 53.2% जनगणना विभाग कामाच्या ठिकाणची बालसंगोपन-वाळवंटे होते.

2019 मधील, जनगणना विभागनिहाय कामाच्या ठिकाणची बालसंगोपन-वाळवंटे (नारिंगी), विद्यापीठे असलेल्या सात काउंटींच्या (Los Angeles, Cook, Harris, Fulton, Middlesex, New York आणि Philadelphia) जवळून घेतलेल्या दृश्यांसह. — Figure 1, Li (2026), arXiv:2610.40951.

सर्वाधिक निधी असलेल्या संस्थांमध्येही तुटवडा आहे. 2024 मध्ये, Li यांनी अमेरिकेतील 50 आघाडीच्या संशोधन संस्थांच्या बालसंगोपन केंद्रांकडून प्रतीक्षा-याद्या गोळा केल्या. 157 केंद्रांपैकी, 46.5% केंद्रांनी सरासरी प्रतीक्षा एक ते दोन वर्षे, आणि 27.4% केंद्रांनी दोन ते तीन वर्षे असल्याचे सांगितले; अंदाजित सरासरी सुमारे 19 महिने होती.

वाळवंटे तीच, कारकिर्दी वेगळ्या

हे वैज्ञानिक डॉक्टरेट-धारकांच्या एका राष्ट्रीय सर्वेक्षणातून घेतलेले आहेत: 1997 ते 2014 दरम्यान विज्ञान, अभियांत्रिकी किंवा आरोग्य या क्षेत्रांत PhD मिळवून, मग अमेरिकन विद्यापीठांमध्ये किंवा संशोधन संस्थांमध्ये काम केलेले 12,629 लोक, ज्यांचा 2023 पर्यंत दर दोन किंवा तीन वर्षांनी मागोवा घेतला गेला.

पुरुष आणि स्त्रिया या परिस्थितीला सारख्याच प्रमाणात सामोरे गेले: 57.5% पुरुष आणि 58.0% स्त्रिया बालसंगोपन-वाळवंटात काम करत होते. कायम पद मात्र सारख्या प्रमाणात मिळाले नाही: या कालावधीत 38.4% पुरुषांना ते मिळाले, तर 32.6% स्त्रियांना. स्त्रिया जोडप्यात असण्याचे प्रमाणही कमी होते, PhD नंतरच्या सहा वर्षांत लहान मुलाच्या पालक असण्याचे प्रमाणही कमी होते, आणि जोडप्यात असताना, त्यांचा जोडीदार पूर्णवेळ काम करत असण्याचे प्रमाण कितीतरी अधिक होते (83.5% विरुद्ध 52.3%).

अंतर कुठे निर्माण होते

सारख्याची सारख्याशी तुलना करण्यासाठी, Li यांनी उत्तरजीविता प्रारूपे (survival models) वापरली, जी कायम पद मिळण्याची वेळ आणि अनेक वैयक्तिक, संस्थात्मक व प्रादेशिक घटक विचारात घेतात. पालकांमध्ये, वाळवंटात काम करण्याचा वडिलांच्या कायम पद मिळण्याच्या शक्यतेशी कोणताही संबंध दिसत नाही. मातांसाठी मात्र दिसतो: वाळवंटाशी निगडित, कायम पद गाठण्याचा दर मातांसाठी वडिलांपेक्षा 27.2% कमी आहे. संभाव्यतेच्या भाषेत, वडिलांच्या तुलनेत मातांची कायम पद मिळण्याची शक्यता वाळवंटाबाहेरच्या तुलनेत वाळवंटाच्या आत 6.9 टक्के-अंकांनी कमी आहे.

PhD नंतरच्या वर्षांत कायम पद मिळालेल्या वैज्ञानिकांचा वाटा: (A) लिंग आणि पालकत्वानुसार; (B) केवळ पालक, बालसंगोपन-वाळवंटांच्या आत आणि बाहेर. वाळवंटांतील माता इतर सर्व गटांच्या मागे राहतात. — Figure 2, Li (2026), arXiv:2610.40951.

दोन तपासण्या गरीब स्थानिक अर्थव्यवस्थांच्या इतर एखाद्या वैशिष्ट्याऐवजी, बालसंगोपनाकडेच बोट दाखवतात. मुले नसलेल्या वैज्ञानिकांमध्ये, वाळवंटांचा कायम पदाशी कोणताही संबंध दिसत नाही. आणि इतर सेवांमध्ये — आरोग्य, किरकोळ विक्री, उपाहारगृहे — काम करणाऱ्या स्थानिक कामगारांच्या वाट्यात स्त्रियांसाठी तुलना करण्याजोगा कोणताही नमुना दिसत नाही.

मार्ग सोडणे

माता कुठे जातात? सर्वेक्षणाच्या पुढच्या फेरीत, वाळवंटात काम करणे हे, पुरुषांपेक्षा स्त्रियांसाठी अधिक, उद्योगक्षेत्राकडे जाण्याच्या 4.9 अंकांनी अधिक प्रमाणाशी, आणि कमी ठामपणे, 5.1 अंकांनी अधिक अर्धवेळ कामाशी निगडित आहे — त्यात विद्यापीठांतील 4.1 अंकांनी अधिक अर्धवेळ कामाचा समावेश आहे. त्याचा बेरोजगारीशी संबंध नाही.

तास, आणि ते कशाचे स्पष्टीकरण देत नाहीत

नमुन्यातील वैज्ञानिक आठवड्याला सरासरी 48.7 तास काम करत असल्याचे सांगतात. लहान मूल असल्यामुळे पुरुषांपेक्षा स्त्रियांचे आठवड्याचे सुमारे 6.6 तास अधिक कमी होतात. वाळवंटात काम केल्याने मातांचे आणखी 2.4 तास कमी होतात, आणि वडिलांचा एकही नाही.

गमावलेल्या वेळेमुळे कायम पदातील अंतराचे केवळ अंशतः स्पष्टीकरण मिळते: कामाचे तास विचारात घेतल्यावरही, वाळवंटांतील माता कमी वेळा कायम पदापर्यंत पोहोचतात. Li इतर मार्ग सुचवतात — गैरसोयीच्या वेळांत सरकलेले काम, गमावलेली झोप, व्यत्यय, सहकाऱ्यांशी अधिक अवघड समन्वय — पण सर्वेक्षण त्यांना एकमेकांपासून वेगळे करू शकत नाही.

एक संबंध, अद्याप कारण नव्हे

हा अभ्यास सहसंबंधात्मक (correlational) आहे: लोकांमधील किंवा ठिकाणांमधील छुपे फरक उरलेले असू शकतात. तो केवळ केंद्र-आधारित आणि गट-सांभाळ मोजतो, जो परवानाधारक जागांच्या 80% हून अधिक आहे; घरगुती सांभाळ करणाऱ्या दाया (childminders) किंवा कुटुंबाची मदत तो मोजत नाही. आणि उपलब्धता ही समस्येची केवळ एक बाजू आहे; किंमत आणि दर्जा यांनाही महत्त्व आहे. Li आधीच सुरू असलेल्या धोरणांकडे निर्देश करतात — मिशिगनमधील नव्या सुविधांपासून न्यू मेक्सिकोतील निःशुल्क सार्वत्रिक बालसंगोपनापर्यंत — आणि मालकांकडील पर्यायांकडेही, जसे की आवारातच केंद्रे, पर्यायी (backup) सांभाळ आणि अनुदाने. शोधनिबंधाचा स्वतःचा निष्कर्ष नेमका आहे: विद्यापीठे वैज्ञानिकांसाठी आधार-व्यवस्था आखतात, तेव्हा कामाच्या ठिकाणाजवळील बालसंगोपन विचारात घेण्याजोगे आहे.