جِنی وڈی ڈار، اونا ای کمزور سردار
جدوں کسے ٹولے نوں اک سمت اُتے متفق ہونا پوے، تے ہر کسے دا وزن اکو جیہا نہیں ہوندا۔ آگو تے پِچھے چلن والے سامنے آؤندے نیں، تے اثر بہتا اک پاسے ای وگدا اے۔ عام طور اُتے، ایہہ لین دین نظراں توں اوہلے ہوندا اے۔ پر جدوں جانور اکٹھے گھر ول اُڈدے نیں، اوہناں دے فیصلے اوہناں دے نشاناں وچ لکھے جاندے نیں، سکنٹ سکنٹ۔
گھر پرتن والے کبوتر سب توں ودھ پڑھیا گیا نمونہ نیں۔ اکلا، ہر پنچھی دا اپنا پسندیدہ راہ ہوندا اے۔ ٹولے وچ چھڈے جان تے، اوہناں دیاں پسنداں ٹکراؤندیاں نیں تے اُڈدیاں ہویاں ای نبیڑنیاں پیندیاں نیں۔ پہلاں دیاں GPS تحقیقاں نے کبوتراں دیاں ڈاراں وچ آگو تے پِچھے چلن والیاں دی صاف درجہ بندی لبھی سی، تے وکھایا سی کہ اکٹھے اُڈنا گھر پرتن نوں ودھ کارآمد بناؤندا اے۔ پرانی وضاحت بھیڑ دی سیانف (wisdom of crowds) اے: ہر کسے دیاں غلطیاں دی، برابر وزن نال، اوسط کڈھو، تے غلطیاں اک دوجے نوں مُکا دیندیاں نیں۔ پر T. Sasaki تے اوہدے ساتھیاں دی اک پہلاں دی تحقیق نے لبھیا سی کہ اوسط دا ایہہ خیال، جنہوں “بہتیاں غلطیاں” (many wrongs) آکھیا جاندا اے، اوہناں راہواں نال میل نہیں کھاندا جو ڈاراں اصل وچ پھڑدیاں نیں۔
نشاناں توں فیصلے پڑھنا
Indian Institute of Technology Bombay تے IIT Mandi دے Bibaswan Ghosh، Vipul Rai، Harsh Soni تے Nitin Kumar نے صرف اُڈاری دے راہاں توں درجہ بندی ناپن دا اک طریقہ بنایا۔ اوہ اُڈدی ڈار نوں اک سرگرم ذرّے (active particle) وانگ سمجھدے نیں: ایہہ اک ٹکی رفتار نال چلدی اے، ایہدی سمت بے ترتیب کمبدی اے، تے جدوں وی گھر ول دا زاویہ بہت وڈا ہو جاوے پنچھی راہ ٹھیک کر لیندا اے۔ ایہہ وڈا توں وڈا زاویہ، ϕm، ناپدا اے کہ پنچھی راہ دی کنی غلطی برداشت کردے نیں۔
اوہناں نے ایہہ طریقہ Sasaki دے ڈیٹا اُتے لایا: 30 کبوتر، جو اپنی کابُک توں 8.1 کلومیٹر دُور، بے ترتیب رَلائے گئے 1، 2، 4 تے 8 دے ٹولیاں وچ چھڈے گئے۔ جیویں جیویں ٹولے وڈے ہوئے، نشان سدھے ہوندے گئے۔ ماڈل وچ، اُڈاری دی بے ترتیبی اوہی رہی؛ جو بدلیا اوہ برداشت سی — ڈار دے ودھن نال ϕm سُنگڑ گیا۔ وڈیاں ڈاراں چنگا اُڈدیاں نیں کیونکہ اوہ گھٹ غلطی برداشت کردیاں نیں۔
برابر ووٹ ناکام
اگے، ٹیم نے اجہے کبوتراں دی نقل بنائی جو اک دوجے نال گل کردے نیں۔ ہر فرضی پنچھی 74 درجیاں توں ودھ بھٹکے تے اپنا راہ ٹھیک کردا اے (ایہہ اک وکھرا حد-نشان اے، اکلے کبوتر لئی ناپی گئی 54° دی برداشت توں چوڑا)؛ ہر درستی دوجیاں نوں اک اشارہ بھیجدی اے، جو فیر اوہ وی گھر ول مُڑ سکدے نیں۔
- جے ہر کوئی ہمیشہ ہر کسے دے پِچھے چلے — اک برابری والی (egalitarian) ڈار، جو بھیڑ دی سیانف دے برابر اے — تے نقلی ڈاراں حد توں ودھ ضابطے والیاں بن جاندیاں نیں: اوہناں دا برداشت والا مخروط اصل ڈاراں نالوں بہت تنگ ہوندا اے۔
- جے اثر درجیاں وچ ہووے — پنچھی دا درجہ جِنا تھلے ہووے، دوجے اوہدیاں درستیاں دے پِچھے اونی ای گھٹ وار چلدے نیں، تے ایہہ شرح اک درجہ بندی دا اشاریہ η (hierarchy index) طے کردا اے (0 دا مطلب اے ہر پنچھی برابر گِنیا جاندا اے؛ η جِنا وڈا، اک اکلا آگو اونا ای ودھ حاوی) — تے نقلاں اصل ڈاراں نال میل کھاندیاں نیں۔ تے میل کھاندا η ڈار دے ودھن نال گھٹدا اے: نکے ٹولے پکی درجہ بندی والے نیں، وڈے ودھ توں ودھ برابری والے۔
چوتھائی سکنٹ
ماڈل موٹا اے: درستیاں اوسے ویلے ہو جاندیاں نیں۔ اصل پنچھیاں نوں ردعمل لئی ویلا چاہیدا اے۔ ایس لئی ٹیم نے درجہ بندی نوں اک ہور باریک شے نال پرکھیا — کون پہلاں مُڑدا اے۔ پنچھیاں دے ہر جوڑے دیاں سمتاں دا ٹاکرا کر کے، ہر کبوتر نوں اک اوسط دیر ملدی اے: مثبت جے اوہ مُڑن دی پہل کردا اے، منفی جے اوہ پِچھے چلدا اے۔
ایہہ دیراں لگ بھگ جمع تے منفی 0.25 سکنٹ وچکار رہندیاں نیں، جو دوجیاں تحقیقاں وچ ناپے گئے کبوتراں دے ردعمل دے ویلیاں دے حیران کن حد تیکر نیڑے اے۔ دیر نوں درجے نال جوڑن والا اک سادہ فارمولا، نقل والے η دے مُل ورتدیاں، 2، 4 تے 8 دیاں ڈاراں اُتے پورا آؤندا اے۔ ایہہ اک آزاد ڈیٹا اُتے وی پورا آؤندا اے — 9 کبوتراں دی اک ڈار جیہدا مطالعہ M. Nagy تے اوہدے ساتھیاں نے کیتا — جیہدا درجہ بندی دا اشاریہ ہور وی نکا اے، جیویں رجحان دی پیشین گوئی اے۔
پِچھے لائے جان دی قیمت
وڈے ٹولیاں وچ درجہ بندی کیوں مدھم ہووے؟ لکھاری تھرموڈائنامکس ول مُڑدے نیں۔ جدوں اثر اک پاسے وگدا اے، تے واقعیاں دی لڑی پِچھے ول چلائی جاوے تے وکھری لگدی اے — اوس فلم وانگ جیہدے بارے تُسیں دس سکدے او کہ اُلٹی چل رہی اے۔ طبیعیات دان ایس ناقابلِ واپسی پن (irreversibility) نوں اینٹروپی دی پیداوار (entropy production) دی شرح وجوں ناپدے نیں۔ ایتھے ایہہ اک پاسے دی گل بات دی اک معلوماتی قیمت اے؛ ایہہ مُک جاندی اے جدوں ہر کوئی ہر کسے اُتے برابر اثر پاوے۔
اوہناں دا حساب وکھاؤندا اے کہ ایہہ قیمت، فی پنچھی، ڈار دے ناپ تے درجہ بندی نال بہت تیزی نال چڑھدی اے — سب توں سادہ حد وچ، پنچھیاں دی گنتی دے مکعب (cube) وانگ۔ جے ہر کبوتر صرف اک بنھی ہوئی مقدار “خرچ” کر سکدا اے، تے ڈار دے ودھن نال درجہ بندی نوں کمزور ہونا پیندا اے۔ فی پنچھی اک ٹکی قیمت منّ کے، ٹیم اُڈاناں توں کڈھی گئی η دی گھاٹ نوں کافی حد تیکر ٹھیک دُہرا لیندی اے۔
لکھاری ایہنوں اک منّن جوگی وجہ آکھدے نیں، ثبوت نہیں، تے اوہناں دا ماڈل منّدا اے کہ پنچھیاں دا ہر جوڑا اک دوجے اُتے دوواں پاسیاں اثر پا سکدا اے، جو وڈیاں ڈاراں وچ شاید سچ نہ ہووے۔ اوہ اشارہ دیندے نیں کہ ایہہ ایہہ وی سمجھا سکدا اے کہ ڈار وچ ہر سٹارلنگ (starling) صرف چھ یا ست گوانڈھیاں اُتے نظر کیوں رکھدی اے، تے ایہہ کہ پروگرام کیتے جا سکن والے روبوٹ ایس خیال نوں پرکھ سکدے نیں۔