سماج دوجیاں دے بالاں نوں پڑھاؤن والے بزرگاں نوں روٹی کیوں دیندے نیں
انسان بال پیدا کرنا بند کرن توں بعد وی بہت چر جیوندے نیں۔ بچپن پار کر لین والے شکاری-چُگن والیاں وچ، بالغ زندگی دا اک وڈا حصہ تولید مُکن توں بعد آؤندا اے۔ بزرگ اپنے علم نال حصہ پاندے رہندے نیں۔ چُگن-باغبانی کرن والے چیمانے (Tsimane) لوکاں وچ، اک بالغ نوں لوڑی دیاں مہارتاں صرف ماپیاں توں نئیں، بلکہ وڈے پیمانے اُتے ماپیاں دی پیڑھی دے وڈیرے جیاں توں آؤندیاں نیں۔ آچے (Ache) لوکاں وچ، سریرک طاقت دے سکھر توں بعد وی دو دہاکیاں تک شکار دی پیداوار ودھدی رہندی اے۔
ایہہ اک بجھارت کھڑی کردا اے۔ اک استاد اوہ کھاندا اے جو دوجے شکار کردے نیں تے کوئی اولاد پیدا نئیں کردا۔ قدرتی چون سکھاؤن لئی وقف زندگی دا اک حصہ کیوں قائم کرے، تے اک سماج اوہدے وچ ہون والیاں نوں روٹی کیوں دیوے؟
دادیاں نانیاں، تے باقی سارے
اک کلاسیکی جواب دادی نانی دا مفروضہ (grandmother hypothesis) اے: اپنے پوتریاں دوہتریاں دی مدد کرن والی دادی نانی اپنے جین اَن سِدھے طریقے نال اگے ٹوردی اے۔ Natalie تے Joseph Henrich نے ایہنوں اک “معلوماتی دادی نانی دے مفروضے” تک ودھایا: جدوں ثقافت وفاداری نال اگے ٹُردی اے، بزرگ نوجواناں وچ خوراک دی بجائے علم نال سرمایہ لا سکدے نیں۔ اوہناں دی مثال: حمل تے دُدھ پیاؤن دوران فجی دیاں کھانے دیاں پابندیاں بالکل اوہناں سمندری قسماں نوں نشانہ بناندیاں نیں جو خطرناک زہر رکھدیاں نیں۔ اوس مفروضے نوں کدی کوئی ریاضیاتی ماڈل نئیں ملیا سی۔
تے انسانی سکھلائی ٹبر تک محدود نئیں۔ علم کھڑوویں (ماپیاں توں بالاں تک)، لیٹویں (اک پیڑھی اندر) تے ترچھے (oblique) طریقے نال اگے جاندا اے — ماپیاں دی پیڑھی توں غیر رشتے دار بالاں تک، جیویں سکول کم کردے نیں۔ رسمی ماڈل لبھدے نیں کہ ترچھی سکھلائی رلاؤن نال سکھاؤن دا ارتقا ہور اوکھا ہو جاندا اے، کیونکہ فائدہ اوہناں لوکاں نوں جاندا اے جو استاد دے جین نئیں رکھدے۔ ترچھی سکھلائی، جِنی وی عام ہووے، “اک نظری بھیت ای بنی ہوئی اے”۔
ریٹائرمنٹ دا اک ماڈل
ٹوکیو دی میجی یونیورسٹی تے پنسلوینیا یونیورسٹی دے Hirotaka Goto، تے پنسلوینیا یونیورسٹی دے Joshua Plotkin نے زندگی دے دو حصیاں والی اک آبادی دا ماڈل بنایا۔ ہر کوئی شکاری جمدا اے — جو ٹولی نوں فائدہ دین والے کسے وی ہُنر والے کم دی نمائندگی کردا اے، مچھی پھڑن توں کھیتی تے اوزار بناؤن تک — تے بال پیدا کردا اے۔ اک خاص رفتار نال — ہر ورھے اک پکا امکان — شکاری ہمیشہ لئی ریٹائر ہو کے استاد بن جاندے نیں: اوہ ہُن شکار یا تولید نئیں کردے، پر کچے شکاریاں نوں ماہر بنا دیندے نیں۔ جِنے ودھ استاد، اونا ای تیز کچے سکھدے نیں۔ جو کجھ شکار ہوندا اے اوہ ٹولی دے اندر ونڈیا جاندا اے، استاداں سمیت، تے جمن دی شرح فی بندہ خوراک دے پِچھے ٹُردی اے۔
ایتھے ریٹائرمنٹ دی شرح اک سماجی رواج اے، حیاتیات نئیں: ایہہ اوس عمر دی تھاں لیندی اے جدوں سماج امید رکھدا اے کہ لوک کم چھڈن — شرح جِنی اُچی، لوک اوسطاً اونا ای چھیتی ریٹائر ہوندے نیں —، نوجواناں نوں سکھاؤن تے دوجیاں کولوں روٹی کھان۔ مصنف زور دیندے نیں کہ ایہہ ماہواری بند ہون (menopause) دا ماڈل نئیں، تے ایہہ جنساں وچکار فرق نئیں کردا۔ وکھرے رواجاں والیاں ٹولیاں اکو ماحول لئی مقابلہ کردیاں نیں؛ کوئی کسے دا رشتے دار نئیں۔
سکھاؤن لئی بھیڑ چاہیدی اے
استاداں دا حصہ r/(r + d_T) اُتے ٹِک جاندا اے، جتھے r ریٹائرمنٹ دی شرح اے تے d_T استاداں دی موت دی شرح۔ ایہہ اوس حصے دے وی برابر اے جو ہر بندہ اپنی عمر دا ریٹائرمنٹ وچ گزاردا اے۔ جِتن والا رواج اوہ اے جو ہر جی نوں ساری عمر وچ شکار توں سب توں ودھ متوقع خوراک دیوے۔
مُڈھلے نتیجے:
- سکھاؤنا کسے رشتے داری توں بغیر ارتقا پا سکدا اے۔
- پر صرف اک نازک ناپ توں وڈیاں ٹولیاں وچ۔ ایہہ حد اوس ناپ توں 1 + d_T/d_H (استاداں دی موت دی شرح بٹا شکاریاں دی) گُنا وڈی اے جتھے سکھاؤنا صرف فائدے مند بندا اے، کیونکہ کسے نوں ریٹائر کرن دی قیمت صرف اوہدا موجودہ شکار نئیں بلکہ اوہدا سارا آؤن والا شکار اے۔
- اکلا چھیتی ریٹائر ہون والا کجھ نئیں کھٹدا: سکھاؤن دا فائدہ اوہناں شکاریاں نوں جاندا اے جیہڑے اوہی رواج رکھدے نیں، تے شروع وچ ایہو جہیا کوئی نئیں ہوندا۔ صرف تھوڑا جیہا وکھرا رواج اقلیت توں اگے نئیں ودھ سکدا۔ سکھاؤنا اوس ویلے پھیلدا اے جدوں کافی وڈی ٹولی اکو واری اک صاف وکھرا رواج اپنا لیندی اے — جو ثقافتاں کر سکدیاں نیں تے جین نئیں، کیونکہ میوٹیشن اکو بندے وچ ظاہر ہوندی اے۔
- ارتقا اکثر اونے استاداں توں گھٹ استاداں اُتے ٹِکدا اے جِنے فی بندہ خوراک تے جمن دی شرح نوں سب توں ودھ کردے، کیونکہ چونڑ (selection) اوس رواج دی طرف داری کردی اے جیہدے ہیٹھ ہر بندہ اپنی ساری زندگی وچ سب توں ودھ شکار کردا اے، تے چھیتی ریٹائرمنٹ اوس شکار والی زندگی نوں چھوٹا کر دیندی اے — بھاویں ودھ استاد ٹولی نوں چنگا رجا سکدے ہون۔
- جدوں استاد تقریباً شکاریاں جِنا چر جیوندے نیں — مثال لئی بزرگاں دی سانبھ دے رواجاں پاروں — تے جدوں ٹولی نوں خوراک دی بجائے مہارت محدود کردی اے، ٹولی لئی استاداں دی سب توں چنگی گنتی ای اوہ وی بن جاندی اے جیہدے اُتے ارتقا ٹِکدا اے — کوئی ہور رواج اوہنوں ہٹا نئیں سکدا۔
- اپنی خوراک اک دوجے نال ونڈن والیاں ٹولیاں وکھرے ریٹائرمنٹ رواج نال نال رکھ سکدیاں نیں۔
رشتے داری توں پرے
مصنف اپنے ماڈل نوں معلوماتی دادی نانی دے مفروضے لئی اک تھیوری سمجھدے نیں، جو رشتے داری توں پرے تے زنانیاں توں پرے ودھائی گئی اے: علم نوں اپنی اولاد تک جان دی لوڑ نئیں، جدوں تک مہارت دا پھل اوہناں وچ ونڈیا جاوے جو سکھاؤن تے بزرگاں دی سانبھ دا رواج سانجھا کردے نیں۔ اوہ بہت خلیاں والے جانداراں وچ بانجھ سریرک خلیاں نال اک مماثلت دسدے نیں، جو وی صرف اک نازک ناپ توں اُتے ای فائدہ دیندے نیں۔
ماڈل جان بُجھ کے سادہ اے: عمراں نئیں (لوک اک پکی رفتار نال ریٹائر ہوندے نیں)، رشتے داری نئیں، اکو مہارت، تے پکیاں موت دیاں شرحاں۔ ایہدا مقصد ایہہ وکھانا اے کہ کیہڑے عوامل اہم نیں، کسے اصلی سماج نوں بیان کرنا نئیں۔ مصنفاں دا قیاس اے کہ ثقافتی طور تے ارتقا پائی ریٹائرمنٹ نے شاید انساناں وچ تولید توں بعد لمیاں زندگیاں دی چون وچ مدد کیتی ہووے — اک جوڑ جیہنوں اوہناں دا ماڈل نئیں پرکھدا۔