VÌ SAO XÃ HỘI NUÔI NHỮNG NGƯỜI GIÀ DẠY CON NHÀ NGƯỜI KHÁC

Con người sống rất lâu sau khi thôi sinh con. Ở những người săn bắt hái lượm sống sót qua tuổi thơ, một phần đáng kể của đời trưởng thành diễn ra sau khi việc sinh sản đã chấm dứt. Người già tiếp tục đóng góp bằng những gì họ biết. Ở người Tsimane, những người hái lượm kiêm làm vườn, các kỹ năng mà một người trưởng thành cần phần lớn đến từ những thành viên lớn tuổi trong thế hệ cha mẹ, chứ không chỉ từ cha mẹ. Ở người Ache, sản lượng săn bắn còn tiếp tục tăng trong hai thập kỷ sau khi sức lực thể chất đã đạt đỉnh.

Điều đó đặt ra một câu đố. Một người thầy tiêu thụ những gì người khác săn được và không sinh ra con cháu. Tại sao chọn lọc tự nhiên lại thiết lập một giai đoạn cuộc đời dành cho việc dạy dỗ, và tại sao một xã hội lại nuôi những người ở giai đoạn đó?

Những người bà, và tất cả những người khác

Một câu trả lời kinh điển là giả thuyết người bà (grandmother hypothesis): người bà giúp đỡ các cháu sẽ gián tiếp truyền lại gen của mình. Natalie và Joseph Henrich đã mở rộng nó thành “giả thuyết người bà thông tin”: một khi văn hóa được truyền lại trung thực, người già có thể đầu tư cho lớp trẻ bằng kiến thức thay vì thức ăn. Ví dụ của họ: những điều kiêng ăn ở Fiji trong thời kỳ mang thai và cho con bú nhắm đúng vào những loài sinh vật biển mang độc tố nguy hiểm. Giả thuyết đó chưa bao giờ được xây dựng thành một mô hình toán học.

Và việc dạy dỗ của con người không giới hạn trong gia đình. Kiến thức được truyền theo chiều dọc (từ cha mẹ sang con cái), theo chiều ngang (trong cùng một thế hệ) và theo đường chéo — từ thế hệ cha mẹ sang những đứa trẻ không cùng huyết thống, giống cách trường học vận hành. Các mô hình hình thức cho thấy thêm việc dạy theo đường chéo khiến việc dạy dỗ khó tiến hóa hơn, vì lợi ích rơi vào những người không mang gen của người thầy. Việc dạy theo đường chéo, dù phổ biến đến vậy, “vẫn là một bí ẩn lý thuyết”.

Một mô hình nghỉ hưu

Hirotaka Goto, ở Đại học Meiji tại Tokyo và Đại học Pennsylvania, cùng Joshua Plotkin, ở Đại học Pennsylvania, đã xây dựng mô hình một quần thể có hai giai đoạn cuộc đời. Ai sinh ra cũng là thợ săn — đại diện cho bất kỳ công việc lành nghề nào có ích cho nhóm, từ đánh cá, làm nông đến chế tạo công cụ — và sinh con. Với một tỉ lệ nhất định — một xác suất cố định mỗi năm —, thợ săn nghỉ hưu vĩnh viễn và trở thành người thầy: họ không còn đi săn hay sinh sản nữa, nhưng biến những thợ săn tập sự thành chuyên gia. Càng có nhiều người thầy, người tập sự càng học nhanh. Mọi thứ săn được đều chia trong nội bộ nhóm, kể cả người thầy, và tỉ lệ sinh tùy theo lượng thức ăn trên đầu người.

Tỉ lệ nghỉ hưu ở đây là một chuẩn mực xã hội, không phải sinh học: nó đại diện cho độ tuổi mà xã hội trông đợi người ta thôi làm việc — tỉ lệ càng cao, trung bình người ta nghỉ hưu càng sớm —, dạy dỗ lớp trẻ và được người khác nuôi. Các tác giả nhấn mạnh rằng đây không phải là mô hình về mãn kinh, và nó không phân biệt giới tính. Các nhóm có chuẩn mực khác nhau cạnh tranh trong cùng một môi trường; không ai có quan hệ họ hàng với ai.

Dạy dỗ cần đông người

Tỉ lệ người thầy ổn định ở r/(r + d_T), trong đó r là tỉ lệ nghỉ hưu và d_T là tỉ lệ tử vong của người thầy. Nó cũng bằng phần đời mà mỗi người dành cho thời gian nghỉ hưu. Chuẩn mực chiến thắng là chuẩn mực mang lại cho mỗi thành viên lượng thức ăn kỳ vọng từ săn bắn cao nhất trong cả đời.

Các kết quả chính:

Việc dạy dỗ có thể tiến hóa mà không cần bất kỳ quan hệ họ hàng nào.
Nhưng chỉ trong những nhóm lớn hơn một quy mô tới hạn. Ngưỡng đó lớn hơn quy mô mà ở đó việc dạy dỗ chỉ mới trở nên có ích, theo hệ số 1 + d_T/d_H (tỉ lệ tử vong của người thầy chia cho của thợ săn), vì cho một người nghỉ hưu không chỉ mất đi con mồi hiện tại của họ mà còn mất toàn bộ việc săn bắn trong tương lai.
Một người nghỉ hưu sớm đơn lẻ chẳng được gì: lợi ích từ việc dạy dỗ thuộc về những thợ săn cùng theo chuẩn mực ấy, mà lúc đầu thì chưa có ai. Một chuẩn mực chỉ hơi khác một chút không thể xâm nhập từ vị thế thiểu số. Việc dạy dỗ lan rộng khi một nhóm đủ lớn cùng lúc chấp nhận một chuẩn mực khác hẳn — điều mà văn hóa làm được còn gen thì không, vì một đột biến chỉ xuất hiện ở một cá thể.
Tiến hóa thường dừng lại ở ít người thầy hơn con số giúp tối đa hóa thức ăn trên đầu người và tỉ lệ sinh, vì chọn lọc ưu ái chuẩn mực mà theo đó mỗi người săn được nhiều nhất trong cả cuộc đời, và nghỉ hưu sớm rút ngắn quãng đời đi săn ấy — ngay cả khi có thêm người thầy thì nhóm sẽ được nuôi tốt hơn.
Khi người thầy sống gần lâu bằng thợ săn — chẳng hạn nhờ các chuẩn mực chăm sóc người già — và khi điều giới hạn cả nhóm là tay nghề chứ không phải thức ăn, thì số người thầy tốt nhất cho nhóm cũng chính là con số mà tiến hóa dừng lại — không chuẩn mực nào khác có thể thay thế nó.
Những nhóm chia sẻ thức ăn với nhau có thể duy trì các chuẩn mực nghỉ hưu khác nhau song song.

Vượt ra ngoài quan hệ họ hàng

Các tác giả xem mô hình của họ là một lý thuyết cho giả thuyết người bà thông tin, được mở rộng ra ngoài quan hệ họ hàng và ngoài phụ nữ: kiến thức không nhất thiết phải truyền cho con cháu của chính mình, miễn là lợi ích của tay nghề được chia sẻ giữa những người cùng theo chuẩn mực dạy dỗ và chăm sóc người già. Họ ghi nhận một sự tương đồng với các tế bào cơ thể vô sinh ở sinh vật đa bào, vốn cũng chỉ có lợi khi vượt quá một quy mô tới hạn.

Mô hình được cố ý làm đơn giản: không có tuổi tác (người ta nghỉ hưu với tỉ lệ không đổi), không có quan hệ họ hàng, chỉ một kỹ năng, và tỉ lệ tử vong cố định. Mục đích của nó là cho thấy những yếu tố nào quan trọng, chứ không phải mô tả bất kỳ xã hội có thật nào. Các tác giả suy đoán rằng việc nghỉ hưu tiến hóa về mặt văn hóa có thể đã góp phần chọn lọc nên đời sống dài sau sinh sản ở con người — một mối liên hệ mà mô hình của họ không kiểm nghiệm.