KWA NINI JAMII HUWALISHA WAZEE WANAOWAFUNDISHA WATOTO WA WATU WENGINE

Binadamu huishi muda mrefu baada ya kuacha kuzaa watoto. Miongoni mwa wawindaji-wakusanyaji wanaonusurika utotoni, sehemu kubwa ya maisha ya utu uzima huja baada ya uzazi kukoma. Wazee huendelea kuchangia kupitia kile wanachokijua. Miongoni mwa Watsimane (Tsimane), wakusanyaji na wakulima wa bustani, ujuzi ambao mtu mzima anahitaji hutoka kwa kiasi kikubwa kwa wanajamii wakubwa wa kizazi cha wazazi, si kwa wazazi peke yao. Miongoni mwa Waache (Ache), mapato ya uwindaji huendelea kupanda kwa miongo miwili baada ya nguvu za mwili kufikia kilele.

Hilo linazua fumbo. Mwalimu hutumia kile ambacho wengine wamewinda na hazai uzao wowote. Kwa nini uteuzi asilia uanzishe hatua ya maisha iliyowekwa wakfu kwa mafundisho, na kwa nini jamii iwalishe watu walio katika hatua hiyo?

Bibi, na kila mtu mwingine

Jibu moja la jadi ni nadharia tete ya bibi (grandmother hypothesis): bibi anayewasaidia wajukuu wake hupitisha jeni zake kwa njia isiyo ya moja kwa moja. Natalie na Joseph Henrich waliipanua kuwa “nadharia tete ya bibi wa taarifa”: mara utamaduni unapopitishwa kwa uaminifu, wazee wanaweza kuwekeza kwa vijana kwa maarifa badala ya chakula. Mfano wao: miiko ya vyakula ya Fiji wakati wa ujauzito na unyonyeshaji inabainisha hasa spishi za baharini zinazobeba sumu hatari. Nadharia tete hiyo ilikuwa haijawahi kupewa modeli ya kihisabati.

Na ufundishaji wa binadamu hauishii kwenye familia. Maarifa hupita kiwima (kutoka kwa wazazi kwenda kwa watoto), kimlalo (ndani ya kizazi kimoja) na kimshazari — kutoka kizazi cha wazazi kwenda kwa watoto wasio jamaa, jinsi shule zinavyofanya kazi. Modeli rasmi zinaonyesha kwamba kuongeza ufundishaji wa kimshazari hufanya ufundishaji uwe mgumu zaidi kubadilika kimageuzi, kwa sababu faida huenda kwa watu wasiobeba jeni za mwalimu. Ufundishaji wa kimshazari, ingawa ni wa kawaida sana, “unabaki kuwa fumbo la kinadharia”.

Modeli ya kustaafu

Hirotaka Goto, wa Chuo Kikuu cha Meiji huko Tokyo na Chuo Kikuu cha Pennsylvania, na Joshua Plotkin, wa Chuo Kikuu cha Pennsylvania, walijenga modeli ya idadi ya watu yenye hatua mbili za maisha. Kila mtu huzaliwa akiwa mwindaji — akiwakilisha kazi yoyote yenye ujuzi inayonufaisha kikundi, kuanzia uvuvi hadi kilimo hadi utengenezaji wa zana — na huzaa watoto. Kwa kiwango fulani — nafasi isiyobadilika kila mwaka —, wawindaji hustaafu kabisa na kuwa walimu: hawawindi tena wala kuzaa, lakini huwageuza wawindaji wanagenzi kuwa wataalamu. Kadiri walimu wanavyokuwa wengi, ndivyo wanagenzi wanavyojifunza haraka. Kila kinachowindwa hugawiwa ndani ya kikundi, walimu wakiwemo, na kiwango cha uzazi hufuata chakula kwa kila mtu.

Kiwango cha kustaafu hapa ni kaida ya kijamii, si biolojia: kinawakilisha umri ambao jamii inatarajia watu waache kazi — kadiri kiwango kilivyo juu, ndivyo watu wanavyostaafu mapema kwa wastani —, wawafundishe vijana na walishwe na wengine. Waandishi wanasisitiza kwamba hii si modeli ya kukoma hedhi, na haitofautishi jinsia. Vikundi vyenye kaida tofauti hushindana kwa mazingira yaleyale; hakuna aliye jamaa wa mwingine.

Kufundisha kunahitaji umati

Sehemu ya walimu hutulia katika r/(r + d_T), ambapo r ni kiwango cha kustaafu na d_T kiwango cha vifo vya walimu. Pia ni sawa na sehemu ya maisha ambayo kila mtu hutumia akiwa amestaafu. Kaida inayoshinda ni ile inayompa kila mwanakikundi chakula kinachotarajiwa kingi zaidi kutokana na uwindaji katika maisha yake yote.

Matokeo makuu:

Kufundisha kunaweza kubadilika kimageuzi bila undugu wowote.
Lakini tu katika vikundi vikubwa kuliko ukubwa muhimu. Kizingiti hicho ni kikubwa kuliko ukubwa ambapo kufundisha kunaanza tu kuwa na manufaa, kwa kipengele cha 1 + d_T/d_H (kiwango cha vifo vya walimu kugawanywa kwa cha wawindaji), kwa sababu kumstaafisha mtu kunagharimu si tu windo lake la sasa bali uwindaji wake wote wa baadaye.
Mstaafu mmoja wa mapema hapati chochote: faida ya kufundisha huwaendea wawindaji wanaoshiriki kaida hiyo, na mwanzoni hakuna hata mmoja. Kaida inayotofautiana kidogo tu haiwezi kupenya kutoka kwa wachache. Kufundisha huenea wakati kikundi kikubwa cha kutosha kinapochukua kaida tofauti waziwazi kwa wakati mmoja — jambo ambalo tamaduni zinaweza kufanya na jeni haziwezi, kwa kuwa badiliko la jeni hutokea kwa mtu mmoja.
Mara nyingi mageuzi hutulia kwenye walimu wachache kuliko idadi ambayo ingeongeza chakula kwa kila mtu na kiwango cha uzazi hadi upeo, kwa sababu uteuzi hupendelea kaida ambayo kwayo kila mtu huwinda zaidi katika maisha yake yote, na kustaafu mapema hufupisha maisha hayo ya kuwinda — hata pale ambapo walimu wengi zaidi wangekilisha kikundi vizuri zaidi.
Walimu wanapoishi karibu muda mrefu kama wawindaji — kwa mfano kutokana na kaida za kuwatunza wazee — na ni ujuzi badala ya chakula kinachokiwekea kikundi kikomo, idadi bora ya walimu kwa kikundi inakuwa pia ile ambayo mageuzi hutulia kwayo — hakuna kaida nyingine inayoweza kuiondoa.
Vikundi vinavyogawana chakula vinaweza kudumisha kaida tofauti za kustaafu bega kwa bega.

Zaidi ya undugu

Waandishi wanaiona modeli yao kama nadharia ya nadharia tete ya bibi wa taarifa, iliyopanuliwa zaidi ya undugu na zaidi ya wanawake: maarifa hayahitaji kwenda kwa wazao wa mtu, ilimradi faida za utaalamu zinagawiwa miongoni mwa wale wanaoshiriki kaida ya kufundisha na kuwatunza wazee. Wanabainisha mfanano na seli tasa za mwili katika viumbe vyenye seli nyingi, ambazo pia hulipa tu juu ya ukubwa muhimu.

Modeli ni rahisi kwa makusudi: hakuna umri (watu hustaafu kwa kiwango kisichobadilika), hakuna undugu, ujuzi mmoja tu, na viwango vya vifo visivyobadilika. Lengo lake ni kuonyesha ni vipengele vipi vyenye uzito, si kueleza jamii yoyote halisi. Waandishi wanakisia kwamba kustaafu kulikobadilika kiutamaduni huenda kulisaidia kuteua maisha marefu baada ya uzazi kwa binadamu — kiungo ambacho modeli yao haikijaribu.