दुसऱ्यांच्या मुलांना शिकवणाऱ्या वडीलधाऱ्यांना समाज का पोसतात

मुले होणे थांबल्यानंतरही माणसे दीर्घकाळ जगतात. बालपण पार करणाऱ्या शिकारी-संकलकांमध्ये, प्रौढ आयुष्याचा मोठा भाग प्रजनन संपल्यानंतर येतो. वडीलधारे आपल्या ज्ञानाद्वारे योगदान देत राहतात. संकलक-उद्यानशेतकरी असलेल्या त्सिमाने (Tsimane) लोकांमध्ये, प्रौढाला लागणारी कौशल्ये मोठ्या प्रमाणात फक्त आई-वडिलांकडून नव्हे, तर आई-वडिलांच्या पिढीतील वयस्क सदस्यांकडून येतात. आचे (Ache) लोकांमध्ये, शारीरिक ताकद शिखरावर पोहोचल्यानंतरही दोन दशके शिकारीचे उत्पन्न वाढत राहते.

यातून एक कोडे उभे राहते. शिक्षक इतरांनी केलेली शिकार वापरतो आणि कोणतीही संतती निर्माण करत नाही. नैसर्गिक निवड शिक्षणाला वाहिलेला आयुष्याचा टप्पा का प्रस्थापित करेल, आणि समाज त्या टप्प्यातील लोकांना का पोसेल?

आज्या, आणि इतर सर्व जण

एक अभिजात उत्तर म्हणजे आजी गृहीतक (grandmother hypothesis): आपल्या नातवंडांना मदत करणारी आजी अप्रत्यक्षपणे आपली जनुके पुढे देते. नॅटली आणि जोसेफ हेन्रिक यांनी त्याचा विस्तार “माहिती-आजी गृहीतकात” केला: संस्कृती विश्वासूपणे संक्रमित होऊ लागली की वडीलधारे अन्नाऐवजी ज्ञानाच्या रूपात तरुणांमध्ये गुंतवणूक करू शकतात. त्यांचे उदाहरण: गर्भारपण आणि स्तनपानाच्या काळातील फिजीमधील अन्न-निषेध नेमक्या धोकादायक विषे वाहणाऱ्या सागरी प्रजातींनाच वेगळे काढतात. त्या गृहीतकाला कधीच गणितीय प्रतिमान दिले गेले नव्हते.

आणि माणसांचे शिकवणे कुटुंबापुरते मर्यादित नाही. ज्ञान उभे (आई-वडिलांकडून मुलांकडे), आडवे (एकाच पिढीत) आणि तिरके जाते — आई-वडिलांच्या पिढीकडून नात्यात नसलेल्या मुलांकडे, जसे शाळा चालतात. औपचारिक प्रतिमानांत असे आढळते की तिरके शिकवणे जोडल्याने शिकवणे उत्क्रांत होणे अधिक कठीण होते, कारण लाभ शिक्षकाची जनुके नसलेल्या लोकांना मिळतो. तिरके शिकवणे, इतके सामान्य असूनही, “एक सैद्धांतिक गूढ राहिले आहे”.

निवृत्तीचे एक प्रतिमान

टोकियोतील मेइजी विद्यापीठ आणि पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठाचे हिरोताका गोतो, आणि पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठाचे जोशुआ प्लॉटकिन यांनी आयुष्याचे दोन टप्पे असलेल्या लोकसंख्येचे प्रतिमान बांधले. प्रत्येक जण शिकारी म्हणून जन्मतो — मासेमारीपासून शेती आणि अवजारे घडवण्यापर्यंत, गटाला लाभदायक असणाऱ्या कोणत्याही कुशल कामाचे हे प्रतीक — आणि त्याला मुले होतात. एका विशिष्ट दराने — दरवर्षी एक ठरावीक शक्यता —, शिकारी कायमचे निवृत्त होतात आणि शिक्षक बनतात: ते आता शिकार किंवा प्रजनन करत नाहीत, पण नवशिक्या शिकाऱ्यांना तज्ज्ञ बनवतात. जितके शिक्षक जास्त, तितक्या वेगाने नवशिके शिकतात. शिकार केलेले सर्व काही गटाच्या आतच वाटले जाते, शिक्षकांसहित, आणि जन्मदर दरडोई अन्नाच्या प्रमाणाला अनुसरतो.

इथे निवृत्तीचा दर हा जीवशास्त्र नसून एक सामाजिक रूढी आहे: तो, लोकांनी काम थांबवावे — हा दर जितका जास्त, तितके लोक सरासरीने लवकर निवृत्त होतात —, तरुणांना शिकवावे आणि इतरांनी त्यांना पोसावे अशी समाज ज्या वयात अपेक्षा करतो, त्या वयाचे प्रतिनिधित्व करतो. लेखक भर देतात की हे रजोनिवृत्तीचे प्रतिमान नाही, आणि ते लिंगांमध्ये भेद करत नाही. वेगवेगळ्या रूढी असलेले गट एकाच पर्यावरणासाठी स्पर्धा करतात; कोणीही कोणाच्या नात्यात नाही.

शिकवण्यासाठी गर्दी लागते

शिक्षकांचे प्रमाण r/(r + d_T) वर स्थिरावते, जिथे r हा निवृत्तीचा दर आणि d_T हा शिक्षकांचा मृत्युदर. ते प्रत्येक व्यक्ती निवृत्तीत घालवत असलेल्या आयुष्याच्या भागाइतकेही असते. जिंकणारी रूढी ती, जी प्रत्येक सदस्याला आयुष्यभरात शिकारीतून मिळणारे सर्वाधिक अपेक्षित अन्न देते.

मुख्य निकाल:

कोणत्याही नात्याशिवाय शिकवणे उत्क्रांत होऊ शकते.
पण फक्त एका निर्णायक आकारापेक्षा मोठ्या गटांमध्ये. ही मर्यादा, शिकवणे केवळ उपयुक्त ठरू लागते त्या आकारापेक्षा 1 + d_T/d_H (शिक्षकांचा मृत्युदर भागिले शिकाऱ्यांचा) या घटकाने मोठी असते, कारण एखाद्याला निवृत्त केल्याने फक्त त्याची सध्याची शिकारच नव्हे तर त्याची सर्व भावी शिकार गमावली जाते.
लवकर निवृत्त होणाऱ्या एकट्याला काहीच मिळत नाही: शिकवण्याचा लाभ तीच रूढी पाळणाऱ्या शिकाऱ्यांना जातो, आणि सुरुवातीला तसे कोणीच नसते. थोडीशीच वेगळी असलेली रूढी अल्पसंख्येतून शिरकाव करू शकत नाही. पुरेसा मोठा गट एकदम स्पष्टपणे वेगळी रूढी स्वीकारतो तेव्हा शिकवणे पसरते — हे संस्कृती करू शकतात आणि जनुके करू शकत नाहीत, कारण उत्परिवर्तन एका व्यक्तीत उद्भवते.
दरडोई अन्न आणि जन्मदर कमाल करतील त्यापेक्षा कमी शिक्षकांवर उत्क्रांती अनेकदा स्थिरावते, कारण निवड अशा रूढीला अनुकूल असते जिच्यात प्रत्येक व्यक्ती आयुष्यभरात सर्वाधिक शिकार करते, आणि लवकर निवृत्ती ते शिकारीचे आयुष्य कमी करते — अधिक शिक्षकांनी गटाला अधिक चांगले पोसले असते तरीही.
शिक्षक जवळजवळ शिकाऱ्यांइतकेच दीर्घायुषी असतात — उदाहरणार्थ वडीलधाऱ्यांच्या देखभालीच्या रूढींमुळे — आणि गटाला अन्नाऐवजी तज्ज्ञताच मर्यादा घालत असते, तेव्हा उत्क्रांती ज्या संख्येवर स्थिरावते ती गटासाठीची शिक्षकांची सर्वोत्तम संख्याच ठरते — कोणतीही दुसरी रूढी तिची जागा घेऊ शकत नाही.
एकमेकांशी अन्न वाटून घेणारे गट वेगवेगळ्या निवृत्ती-रूढी शेजारी शेजारी टिकवू शकतात.

नात्यापलीकडे

लेखक आपल्या प्रतिमानाकडे माहिती-आजी गृहीतकाचा, नात्यापलीकडे आणि स्त्रियांपलीकडे विस्तारलेला सिद्धांत म्हणून पाहतात: ज्ञान आपल्या वंशजांकडेच जायला हवे असे नाही, जोपर्यंत तज्ज्ञतेचे लाभ शिकवण्याची आणि वडीलधाऱ्यांच्या देखभालीची रूढी पाळणाऱ्यांमध्ये वाटले जातात. ते बहुपेशीय सजीवांमधील वांझ शरीर-पेशींशी एक साम्य नोंदवतात, ज्या देखील फक्त एका निर्णायक आकारापलीकडेच फायदेशीर ठरतात.

प्रतिमान जाणूनबुजून साधे आहे: वय नाही (लोक स्थिर दराने निवृत्त होतात), नाते नाही, एकच कौशल्य, आणि स्थिर मृत्युदर. कोणते घटक महत्त्वाचे आहेत हे दाखवणे हा त्याचा उद्देश आहे, कोणत्याही प्रत्यक्ष समाजाचे वर्णन करणे नव्हे. लेखकांचा तर्क आहे की सांस्कृतिकरीत्या उत्क्रांत झालेल्या निवृत्तीने माणसांमधील दीर्घ प्रजनन-पश्चात आयुष्याच्या निवडीला मदत केली असावी — हा दुवा त्यांचे प्रतिमान तपासत नाही.